बाळगुटी एक वरदान भाग ५ – अतिविषा

अतिविषा
अतिविषा ही एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे, जी हिमालयात आढळते आणि तिचे उपयोग अनेक आहेत. ती प्रामुख्याने लहान मुलांच्या आजारांवर वापरली जाते, पण सर्दी, खोकला, ताप, पोटदुखी, उलट्या आणि जुलाब यांसारख्या अनेक समस्यांवरही गुणकारी आहे. अतिविष ही इंडियन अकोनाइट म्हणून ओळखली जाते आणि तिची मुळे औषध म्हणून वापरली जातात. समुद्रसपाटीपासून सुमारे २००० फूट उंच वाढते आणि हिमालयीन प्रदेशात आणि भारतातील थंड भागात, उदाहरणार्थ, काश्मीरमध्ये आढळते आणि नेपाळ, सिक्कीम आणि चुंबी भागातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रजाती म्हणून ओळखली जाते.

देवतात्मा हिमालय अनेक औषधी वनस्पतींचं माहेरघर आहे. अस्सल ब्रह्मकमळ, अस्सल कुटकी, खुरासनी ओवा दारूहळद, जटामासी आणि बचनाग. स्सल बचनाग काश्मीरपासून नेपाळ, हिमालयात वाढतो. त्याचं अस्सल नाव ‘वत्सनाभ’, अपभ्रंशानं ‘बचनाग.’ ‘वत्सनाभ’ या संस्कृत नामानं त्याचं व्यवच्छेदक लक्षण स्पष्ट होतं. या वर्षायू वनस्पतीला जमिनीत कंदांची जोडी असते. हे दोन्ही कंद एकमेकांना जुळलेले असतात. त्यांची आकृती दिसते वासराच्या अर्थात गाईंच्या वासराच्या बेंबीसारखी. नाभीसारखी दिसते म्हणून ही वनस्पती ‘वत्सनाभ.’ वत्सनाभचा भाईबंद आहे अतिविष. अतिविषही हिमालयाचाच रहिवासी. नावावरूनच स्पष्ट होतं, की ही वनस्पती विषारी आहे. वत्सनाभ, त्याचाच भाऊ म्हणजे विषारीच. वत्सनाभाची पर्यायी आयुर्वेदीय नावे आहेत ती त्याच्या विषारी स्वभावावरूनच. विष, गरल आणि प्राणहर. याचबरोबर वत्सनाभ अमृत म्हणूनही ओळखला जातो. विष आणि अमृत! दोन्ही जन्माला आली ती अमृतमंथनातून. आयुर्वेदात एक प्रसिद्ध श्लोक आहे तो असा,

‘योगादपि विषं तीक्ष्णं उत्तमौषधं भवेत्।
भैषजं काऽपि दुयरुक्तं तीक्ष्णं संभाव्यते विषम्।।

‘योग्य प्रमाणात वापरल्यास विष हे उत्तम औषध ठरतं, तर प्रमाणाबाहेर मात्रेत दिल्यास औषध-भैषजही विषच ठरूशकतं,’ याच न्यायाने थोड्या प्रमाणात वापरलेला वत्सनाभ आणि अतिविष गुणकारी ठरतात आपल्या विद्वानांना प्राचीन काळापासून अतिविषा माहित आहे. कारण ते जवळजवळ सर्व आजार बरे करू शकते, म्हणून वेदांमध्ये ते विश्व किंवा अतिविषा म्हणून ओळखले जाते. यजुर्वेदातील अध्याय १२, मंत्र ८४, “अतिविश्व परिष्ठस्तेन” (अतिविषा) या स्तोत्रात, “अतिविश्व” हा शब्द अतिससाठी वापरला आहे. चरक संहितेतील लेखनिया, अर्शोघ्न आणि इतर अध्यायांवर आणि आमांशाच्या उपचारांमध्ये याचा उल्लेख आहे. सुश्रुताच्या शिरोविरेचन अध्यायात आणि वाचदी, पिप्पल्यादी आणि मुस्तदिगणात देखील याचा उल्लेख आहे. या औषधी वनस्पतीची खासियत अशी आहे की ती विषारी वनस्पतींच्या वत्सनाभ कुटुंबातील असूनही, ती विषारी नाही. ताज्या वनस्पतीचा विषारी भाग फक्त लहान प्राण्यांसाठीच घातक असतो. हा विषारी परिणाम बहुतेकदा सुकल्यानंतर बाष्पीभवन होतो. ते लहान मुलांनाही दिले जाऊ शकते. तथापि, त्याचा एक तोटा आहे: दोन महिन्यांनंतर त्यावर पतंगांचा प्रादुर्भाव होतो

अतिविष वनस्पतीची माहिती :
वनस्पतीचे नाव: अतिविषा (Aconitum heterophyllum)
• मूळ स्थान: हिमालयातील उंच प्रदेशात २,००० ते ५,००० मीटर उंचीवर आढळते.
• औषधी वापर: आयुर्वेद, युनानी आणि होमिओपॅथीमध्ये वापरले जाते.
अतिविष ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.
अतिवि़षाला भारतीय भाषांमधून या वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते.:
• इंग्लिश- इंडियन अतीस
• कन्नड़- अति विषा
• गुजराती- अति बखनी कली
• मराठी- अतिविष
• संस्कृत-विषा, अतिविषा
• हिंदी- अतीस
• शास्त्रीय नाव- ॲकोनाइटम हेटरोफायलम

अतिविषा व बाळगुटी:
बाळगुटीत अतिविष समाविष्ट आहे, आयुर्वेदात, अतिसचा वापर त्याच्या गुणधर्मांवर आधारित विविध आजारांवर उपचार करण्यासाठी केला जातो. ते बाळांशी संबंधित विविध आजारांसाठी देखील फायदेशीर मानले जाते. अतिस हे एक सुप्रसिद्ध हर्बल औषध आहे. आयुर्वेदात खोकला, उलट्या, अतिसार आणि फोड यासारख्या अनेक आजारांवर उपचार म्हणून याचा वापर केला जातो. अनेक बालवीकारात अतीवीषासारखे उत्तम औषध नाही.म्हणून ह्या वनस्पतीस शीशुभैषज्या म्हणतात. सध्याच्या काळात लहान मुलांची प्रतीकारशक्ती खुप कमी झाली.सारखे ताप सर्दि पडसे व्हायरल आजार पटकन होतात.

सर्वच बालविकारांवरचा इलाज म्हणून, यामुळेच अतिविषाला ‘महौषधी’ आणि ‘शिशुभैषज’ म्हटलं जातं! अकोनिटम् किंवा अकोनाईट नावाचं औषध होमिओपॅथी पद्धतीत तापावरचा उपचार म्हणून वापरलं जातं, तसंच ‘त्रिभुवनकीर्ती’ या आयुर्वेदीय ज्वरनाशकात बचनाग आहे. बचनाग आणि अतिविष या दोन्ही वनस्पती औषधी गुणांच्या. या दोन्हीची प्रजाती अँकोनिटम्. अँकोनिटम् फेरॉक्स. फेरॉक्स म्हणजे ‘भयप्रद.’ बचनाग तर अँकोनिटम् हेटेरोफायलम्. हेटेरोफायनमचा अर्थ भिन्न पानं असणारा, म्हणजे ‘अतिविष.’ वनस्पतीशास्त्रातील या दोन्हीचं आणखी एक नाव म्हणजे ‘माँक्स् हूड.’ साधारण एक मीटरपर्यंत उंची, पानांची तर्‍हा जातीप्रमाणे, फुलांचा रंगही जातीनुसार, पांढरा, पिवळा; पण सर्वांत देखणी गडद निळ्या-जांभळ्या वर्णाची. त्यांच्यात निदलं, दलं म्हणजे पाकळ्या असा भेदभाव नाही. सगळीच एका वर्णाची, त्यातील एक घटक अतिशय मोठा, उरलेल्या सर्वांना आपल्या अंतरंगात वेढून टाकणारा, त्याची आकृती ख्रिस्ती धर्मगुरूंच्या टोपीसारखी म्हणून याचं नाव मॉक्स् हूड.

पुराणातील अकोनिटम्:
ग्रीक शब्द ‘अकोनिटॉन’ हे अँकोनिटमचे मूळ. ‘अँकोन’चा अर्थ ‘बाण.’ प्राचीन काळापासून अँकोनिटम्चा विषारी स्वभाव ज्ञात होता, त्यामुळे याचे कंद वापरून बाणाची टोकं विषारी केली जात. प्लिनीच्या मते काळ्या समुद्राजवळ ‘अँकोन’ नावाचं स्थान होतं. हे स्थान म्हणजे अँकोनिटम्ची जन्मभूमी आणि म्हणून नाव अँकोनिटम्. दुसर्‍या एका ग्रीक दंतकथेनुसार ‘अँकोनिटस्’ नावाचा एक पर्वत होता. ‘ हर्क्युलस ‘ म्हणजे ग्रीक पुराणकथेतील भीमाचा अवतार. त्याचं आणि सेरबेरस नावाच्या एका पिसाळलेल्या कुत्र्याचं तुंबळ युद्ध अँकोनिटस् पर्वतावर झालं. हा तीन डोक्यांचा कुत्रा इकिड्ना ही सर्पकन्या व टायफोन यांचा मुलगा. या कुत्र्याची विषारी लाळ अँकोनिटस् पर्वतावर पडली. ती जिथे पडली तिथे अँकोनिटम् ही वनस्पती जन्माला आली व तिने

लाळेचा विषारीपणा आत्मसात केला, त्यामुळेच ‘अँकोनिटम् फेरॉक्स’ म्हणजे भयावह विष.

इतर औषधी गुणधर्म
• अ‍ॅटिसमध्ये कार्मिनेटिव्ह क्रिया असतात ज्यामुळे ही औषधी वनस्पती अपचन आणि बद्धकोष्ठतेच्या समस्यांना मदत करू शकते. वनस्पतीचा बॅक्टेरियाच्या वाढीस प्रतिबंध करणारा पदार्थ गुणधर्म रोगजनक सूक्ष्मजीवांना प्रतिबंधित करून अतिसारावर उपचार करण्यास देखील उपयुक्त आहे.
• अ‍ॅटिसची मुळे निरोगी वजन कमी करण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरू शकतात कारण ही वनस्पती ट्रायग्लिसराइड्सची पातळी कमी करू शकते आणि एचडीएल-कोलेस्टेरॉलची पातळी वाढवू शकते. याशिवाय, या वनस्पतीमध्ये अँटीपायरेटिक, अँथेलमिंटिक, अँटी-इंफ्लेमेटरी आणि अँटीट्यूसिव्ह गुणधर्म देखील आहेत.
• आयुर्वेदानुसार, ही औषधी वनस्पती मधुमेहाच्या लक्षणांवर उपचार करू शकते कारण त्यात तिक्ता (कडू) चव आणि कफ संतुलित करण्याची क्रिया असते. अतिविशा ही आयुर्वेदिक बालरोग औषधांमध्ये देखील वापरली जाणारी एक सामान्य औषधी वनस्पती आहे.
• खोकला आणि सर्दी कमी करण्यासाठी आतिसची मुळे मधासह खाल्ली जाऊ शकतात कारण ही वनस्पती उष्ण (गरम) स्वरूपाची असते आणि साचलेल्या श्लेष्माला प्रतिबंधित करते.
• त्याच कारणामुळे, वनस्पतीच्या मुळांचा वापर मुले आणि नवजात मुलांमध्ये तापाचे व्यवस्थापन करण्यासाठी सर्वोत्तम नैसर्गिक औषध म्हणून केला जातो.
• टॉन्सिलाईटिस आणि घशाच्या संसर्गापासून त्वरित आराम मिळण्यासाठी अ‍ॅटिस बिया मधासह स्थानिक वापरासाठी वापरल्या जाऊ शकतात. मायग्रेन कमी करण्यासाठी अ‍ॅटिस मुळे देखील वापरण्याची शिफारस केली जाते.
• लघु रुक्ष गुणांची तीक्त रसाची कटुवीपाक असलेली अतीवीषा वीर्य उष्ण असलेली आहे.त्रीदोषहर आहे.
• 3. दिपन, पाचन, वांतीनाशक, ग्राही, कृमीघ्न ,अतीसार ग्रहणीनाशक ,श्वेतातीसारात उपयुक्त
• पीत्तशामक व रक्तशुद्धी वर उपयुक्त
• कफघ्न कफपाचन करणारे
• ज्वरघ्न वीषमज्वर प्रतीबंधक (व्हायरल ताप न येउ देणारे)
• मुलांच्या अतीसारात भांग व वेखंडासोबत अतीवीषा फार ऊपयोगी
• रक्तवीकार पडसे खोकला ज्वरात लहानमुलांना फार उपयोगी
• उंदराचे वीषाचे परीणाम नाहीसे करते.
• उपयुक्त -कंद
• मात्रा-१/२ते २ ग्रॅम यासोबत त्रीकुट व वेखंड द्यावे.
• 4 ते ग्रॅम दिल्यास गलशोथ, कंप, वातीक लक्षणे. अतीप्रमाणात दिल्यास वीष
म्हणुन अतीवीषा.
• शुद्धी- गोमयरसात स्वेदन करुन ऊन्हात वाळवतात. अतीवीषाला लवकर कीड लागते शतावरी देउन भेसळ करतात म्हणून आयुर्वेदीय कंपनीच्या बालसजीवनीचुर्ण किंवा बालचातुभद्र घ्यावे.
• अतीवीषा अंतमार्गातील विकार नाहीसे करतो. आरोग्य खराब होण्यास अंतमार्ग कारणीभूत असतो. ही वनस्पती हे विकार होउ देत नाही म्हणून बालकाचे आरोग्य ही वनस्पती चांगले ठेवते.

कल्प (सूत्र, औषधांचे प्रिस्क्रिप्शन आणि इतर औषधी तयारी:
अतिविषा (अतिविषा) हा एक औषधी वनस्पती आहे ज्याला अकोनिटम हेटेरोफिलम वॉल म्हणतात . आणि पंडिता वररुची यांनी लिहिलेल्या १० व्या शतकातील योगशटकात त्याचा उल्लेख आहे.—पंडिता वररुची यांचे योगशटक हे या वर्गाचे एक उदाहरण आहे. हे पुस्तक वाचकांना त्याच्या सोप्या भाषेने आणि सहजपणे तयार करता येणाऱ्या आणि कमी प्रमाणात औषधी वनस्पती (उदा., अतिविषा) द्वारे आकर्षित करते. ते फक्त अशाच सूत्रांचे वर्णन करते जे सर्वात सामान्य आहेत आणि बहुतेक रोगांच्या स्थितीत वापरले जाऊ शकतात.

स्रोत : अतिविषा (अतिविषा) हा “अ‍ॅकोनिटम हेटेरोफिलम वॉल. एक्स रॉयल” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पतीचा संदर्भ देते आणि १५ व्या शतकातील वासुदेव यांनी लिहिलेल्या योगसारसंग्रह (योगसार-संग्रह) मध्ये त्याचा उल्लेख केला आहे : औषधी पाककृतींचा आयुर्वेदिक संग्रह दर्शविणारा हा एक अप्रकाशित केरळ ग्रंथ आहे. योगसारसंग्रह [ अतिविषा उल्लेख ] प्रशासनाच्या मार्गातील संपूर्ण पाककृतींशी संबंधित आहे आणि अशा प्रकारे औषधशास्त्राच्या ज्ञानाशी संबंधित आहे ( भैषज्य-कल्पना ) जी औषधशास्त्राची एक शाखा आहे ( द्रव्यगुण ).

विषशास्त्र (विषाचा अभ्यास आणि उपचार)
अतिविष (अतिविष) हे कीटकांमुळे होणाऱ्या विषाच्या उपचारात ( चिकित्सा ) वापरल्या जाणाऱ्या घटकाचे नाव आहे (कृमि किंवा कीट), काश्यप संहिता नुसार: पंचरत्र परंपरेतील एक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ जो तंत्र आणि विषचिकित्सा या दोन्हींशी संबंधित आहे, जो विषविज्ञानावरील आयुर्वेदिक अभ्यासाचे प्रतिनिधित्व करतो (विषविद्या किंवा सर्पविद्या).—१२ व्या अध्यायात , काश्यपसंहिता विविध प्राणी आणि कीटकांच्या विषांसाठी बाह्य आणि अंतर्गत प्रतिपिंडे जोडते ( कृमि / कृमि आणि कीट ). […] त्यानुसार, “त्रिकटू, वाचा, हिंग, विलंग, मीठ, अंबाष्ठा, अतिविष आणि कुष्ट या विशिष्ट झाडांचे क्षर किंवा दुधाळ स्राव सर्व कीटकांचे विष काढून टाकतात. शतमूल, त्रिवृत आणि तूप यांचे मिश्रण असलेले पेय सर्व कीटकांचे विष देखील नष्ट करते. त्रिकटू, व्याघ्रपदी आणि तूप असलेले दूध प्रभावी अँटीव्हायरल औषधे म्हणून काम करते”.

स्रोत : आयुर्वेद (आयुर्वेद, आयुर्वेद) ही भारतीय विज्ञानाची एक शाखा आहे जी औषध, वनौषधी, वर्गीकरण, शरीरशास्त्र, शस्त्रक्रिया, रसायनशास्त्र आणि संबंधित विषयांशी संबंधित आहे.

घ्यावयाची काळजी:
नावातच अतिविषा आहे. लहान बाळास डोस ज्यास्त झाला तर प्रकृती ज्यास्त बिघडते. म्हणून अतिविषा हे फक्त अनुभवी वैद्याच्या देखरेखी खाली वापरावे.

संदर्भ:
डॉ. कैलास उगले यांचं फेसबुक मधील लेख.
रामदेवबाबा यांचा लेख.
मराठी विश्वकोश
प्राचीन जीवन विज्ञान: माधव सिकित्सामध्ये वर्णन केलेल्या वनस्पतींची वनस्पति ओळख
शोधगंगा: कश्यप संहिता-विशा चिकित्सावरील मजकूरसंदर्भ माहिती
प्राचीन जीवनशास्त्र: पंडित वररुची यांचे योगशतक
गुगल वरील लेख
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
२९. ११. २०१५