बाळगुटी एक वरदान भाग २ : बाळगुटीतील महत्वाची वनस्पती: मुरुड शिंगी

मुरुड शिंगी :
प्राचीन काळापासून वनस्पतींचा वापर औषध म्हणून केला जातो, संघटित (आयुर्वेद, युनानी आणि सिद्ध) आणि असंघटित (लोक, स्थानिक आणि आदिवासी) स्वरूपात. या प्रणालींमध्ये, औषधांचे वर्णन संस्कृत किंवा स्थानिक भाषांमध्ये केले जाते. मुरुड शिंगी ही एक औषधी वनस्पती आहे, जी ‘केवण’ किंवा ‘शामली’ या नावांनीही ओळखली जाते. या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव Helicteres isora असून, ती स्टर्क्युलिएसी कुलातील आहे. भारत, चीन, मलेशिया आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये ती आढळते. ही वनस्पती ताप, श्वसनाचे विकार, पोटदुखी आणि जुलाब यांसारख्या आजारांवर उपयोगी आहे आणि ‘बाळगुटी’ मध्ये वापरली जाते.
शास्त्रीय आणि पारंपरिक माहिती
• शास्त्रीय नाव: Helicteres isora.
• कुळ: स्टर्क्युलिएसी (Striculiaceae).
• इतर नावे:

भाषा नावे
संस्कृत मुरवा, अवर्तानी, अवर्तफळा
हिंदी मरोडफळी, मरोरफळी, एन्ठाणी, गोमठी
मराठी केवड, मुरादशेंग
बंगाल अँटमोरा
गुजरात मरादशिंग, मरादशिंगी
तमिळ बालमपारी
तेलगू गुवादर्रा
कन्नड पेडामुरी
मल्याळम ईश्वरमुरी
उडिया मुरमुरिया
इंग्रजी ईस्ट इंडिया स्क्रू ट्री, इंडियन स्क्रू ट्री

• आढळ:
भारत, चीन, मलेशिया, सौदी अरेबिया आणि ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांमध्ये आढळते.

उपयोग:
• औषधी उपयोग: ताप, श्वसनाचे विकार, पोटदुखी, जुलाब आणि उलट्या यांसारख्या समस्यांवर मुरुड शिंगीचा वापर होतो.
• मुरुड शेंगेचे मुख्यता अनेक औषधी उपयोग आहेत मधुमेह, अपचन, बाळंत रोग, पोटाचे विकार यामध्ये वापर केला जातो तसेच या पासून शक्तिवर्धक औषधे बनवतात खोडा पासून धागे बनवले जातात हे धागे पिशव्या बनवणे बांधकाम इत्यादी मध्ये वापरले जातात.
• बाळगुटी: लहान मुलांच्या बाळगुटीमध्ये एक महत्त्वाचा घटक म्हणून याचा समावेश असतो, ज्यामुळे बाळांचे आरोग्य सुधारते आणि पचनक्रिया सुलभ होते.
• पोटाचे विकार:
• मुरुड शेंग पोटदुखी, जुलाब आणि मुरडा यांसारख्या समस्यांवर आराम देते.
• लहान मुलांच्या पोटात मुरडा झाल्यास मुरुड शेंगेचा उपयोग होतो.
• सूक्ष्मजीव आणि मधुमेह विरोधी:
• मुरुड शेंगेत प्रतिऑक्सिडीकारक, प्रतिकर्करोधी आणि सूक्ष्मजीवरोधी गुणधर्म आहेत.
• मधुमेहाच्या उपचारांमध्येही ती गुणकारी असल्याचे मानले जाते.

• औषधी गुणधर्म:
अँटिऑक्सिडंट क्रियाकलाप
हायपोलिपिडेमिक क्रियाकलाप
बॅक्टेरियाविरोधी आणि प्लाझ्मिडविरोधी क्रियाकलाप
हृदयाची अँटीऑक्सिडंट आणि अँटीपेरोक्सिडेटिव्ह क्षमता
मेंदूची अँटीऑक्सिडेशन क्षमता
कर्करोगविरोधी क्रियाकलाप
अँटीनोसिसेप्टिव्ह क्रियाकलाप
यकृतासंबंधी संरक्षणात्मक क्रियाकलाप
अतिसारविरोधी क्रियाकलाप
जंतनाशक क्रियाकलाप

आयुर्वेदिक गुण:
गुना लघु, रुक्षा
रासा कसाया
विपाक काटू
विर्या सीता

• इतर उपयोग:
• ही शेंग शीतल असल्याने शरीरातील उष्णता कमी करते.
• कान दुखत असल्यास किंवा खरूज झाल्यास मुरुड शेंगेची पेस्ट लावली जाते.
• कृमी कमी करण्यासाठीही याचा उपयोग होतो.
• लहान मुलांना शौचाला लागली तर हमखास ती उगळून तिचे चाटून मुलांना दिले जायचे अर्थात तिचा त्वरित परिणाम होतो.
• ही देखील पचनाला मदत करते; ताप बरा करते; बालकांचे पोषण करते आणि पोटदुखी, जुलाब व उलट्या होत असता उपयोगी असते.
• तेल चोळणे:
• भारतीय परंपरेत बाळांना तेल लावण्याचे फार महत्त्व आहे. तीळ, शेंगदाणे, खोबरे,सूर्यफूल, इत्यादींची तेले अंगाला चोळण्यासाठी वापरता येतात. टाळू भरण्याबरोबरच अंगाला तेल चोळण्याने शरीरात ते शोषले जाऊन पोषण होते. कृश दुबळी मुलेही या उपायाने सुधारतात असे सिध्द झाले आहे. अति कुपोषण असलेल्या मुलांना मात्र तेल मालिश करू नये.
• बालकांसाठी विशेष उपयोगी ही देखील पचनाला मदत करते;
यात सूक्ष्मजीवरोधी आणि दाहक-विरोधी गुणधर्म असतात.

पर्यावरणातील भूमिका: ही वनस्पती लहान कीटक आणि पक्ष्यांसाठी निवारा पुरवते, ज्यामुळे परिसंस्थेतील विविधता वाढते.

वर्णन:
ही वनस्पती दाट जंगलात डोंगर उतारावर आढळून येते झाड झुडुप या प्रकारात मोडते झाडाची उंची चार ते सहा फुटापर्यंत आढळून येते झाडाच्या करवंदी सारख्या दाट जाळ्या असतात पाने लंब गोलाकार दंतुर असून त्यावर लव असते पान हाताला खरखरीत लागते. फुले लाल भडक रंगाची असून एका डहाळीवर चार-पाच या संख्येत येतात. फुले एकटी किंवा विरळ गुच्छांमध्ये लाल प्रतिबिंबित पाकळ्यांसह असतात, जुनी झाल्यावर फिकट निळी होतात. फळे ५.० सेमी लांब, हिरवट-तपकिरी, चोचीची आणि ५ सर्पिल वळलेल्या कार्पेलसह दंडगोलाकार असतात. बिया कंदयुक्त असतात.फुलांचा अंडकोष पिवळसर रंगाचा असतो फुले सप्टेंबर ते जानेवारी या कालावधीत येतात फळ शेंगेच्या आकाराचे पिळदार असते त्यामध्ये असंख्य बिया असतात फळ दोन ते तीन इंच लांबीचे असते फळ सुकल्यावर तडकून बिया बाहेर येतात व यांपासून नवीन रोपे तयार होतात.

त्यावर विखुरलेले तारे असतात. पाने दातेदार, तिरकस कॉर्डेट किंवा अंडाकृती असतात, आणि पाने खाली प्यूबेसेंट असतात. वनस्पतीची फळे, बिया, साल आणि मुळे वापरली जातात. एच. आयसोराचा फुलांचा काळ एप्रिल ते डिसेंबर असतो आणि फळधारणेचा काळ ऑक्टोबर ते जून असतो.

या झाडाच्या लाकडा पासून बनवलेला कोळसा बंदुकीच्या काडतूस मध्ये वापरला जातो फुले आकर्षक दिसतात कंपाउंड साठी लावण्यास वनस्पती उपयुक्त आहे.

लोककथा:
कोकणात, साप चावल्यावर औषध म्हणून फळांचा वापर केला जातो. नवजात बाळाच्या अतिसार आणि बद्धकोष्ठतेमध्ये ही फळे वापरली जातात. उत्तर प्रदेशात कुत्र्याच्या चाव्यावर उपचार करण्यासाठी त्याच्या मुळांच्या जलीय अर्कात एक चमचा ३-७ दिवसांसाठी दिला जातो . बिहारमधील सिंगभूम जिल्ह्यातील आदिवासी कुपोषणाच्या आजारावर उपचार करण्यासाठी फळांचा वापर गळ्यात ताबीज म्हणून करतात, ज्याला स्थानिक पातळीवर मुलांमध्ये दुबळी रोग म्हणून ओळखले जाते.

आहारवविहार:
कुपोषित मुलांचे पोषण चांगले होण्यासाठी डबाबंद आहारापेक्षा बाजरी, गहू, चणा,तांदूळ यांचे मिश्रण स्वस्त व सकस असते. या मिश्रणामध्ये काही विशिष्ट औषधी वनस्पती मिसळून अधिक पोषक आहार होतो. बला, अतिबला, जपा, तालीमखाना,इत्यादी बाळगुटीतील वनस्पतींची चूर्णे मिसळून तयार केलेल्या धान्यखिचडीला यवागू असे नाव आहे.

संदर्भ:
आरोग्य विद्या: डॉ. शाम अष्टेकर यांचा लेख
Wealth of India: CSIR
मराठी विश्वकोश
गुगल वरील बरेच लेख.
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
इ मेल : dkkul@yahoo.com
०८.११.२०२५