आयुर्वेद व जडीबुटी भाग १० – पोटाच्या विकारांचा शत्रू : इसबगोल

इसबगोल ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे. ‘इसबगोल’ हे नाव [पर्शियन] शब्दावरून आले आहे ज्याचा अर्थ ‘घोड्याचा कान’ असा होतो, कारण त्याची पाने एकाच आकाराची असतात. इसबगोल चे मुळ स्थान भारत हेच आहे. प्राचीन काळापासून आयुर्वेदात इसबगोल वनस्पतीचा उपयोग औषधी म्हणून केला जात आहे.

इसबगोल:
(हिं. इस्पद्युल; गु. उथमुं जिरुं; सं. ईशदगोल; इं. ब्लाँड सिलियम, प्लँटेन; लॅ. प्लँटॅगो ओव्हॅटा; कुल – प्लँटॅजिनेसी).
ही खोडहीन, लवदार व वर्षायू (एक वर्ष जगणारी) वनस्पती भूमध्यसामुद्रिक प्रदेशात व पश्चिम आशियात आढळते. तिचा प्रसार भारतात पंजाबच्या सखल भागात व लहान टेकड्यांमध्ये व सतलजपासून पश्चिमेस पाकिस्तानात सिंधपर्यंत आहे; ती महाराष्ट्रात व उत्तर गुजरातमध्ये (मुख्यत्वे मेहसाणा व बनासकाठा जिल्ह्यांत) लागवडीत आहे. स्पेन व फ्रान्समध्ये तिच्या निराळ्या जातींची लागवड करतात. इसबगोलची झाडे एक ते तीन मीटरपर्यंत उंच असतात, ज्यामध्ये लांब पण कमी रुंद, पाने भाताच्या पानांसारखी असतात. फांद्या पातळ असतात आणि त्यांच्या टोकाला गव्हासारखे झुमके असतात, ज्यात बिया असतात. दोन बिया बोंडाच्या मध्यभागी चिकटलेल्या असून त्या कठीण, गोलसर, लांबट, गुळगुळीत व दुधी काचेसारख्या व श्लेष्मल द्रव्ययुक्त (बुळबुळीत पदार्थयुक्त) असतात. या वनस्पतीची आणखी एक प्रजाती देखील आहे, ज्याला लॅटिनमध्ये ‘प्लांटागो अम्प्लेक्सी कॅनालिस’ म्हणतात. पहिल्या प्रकारच्या वनस्पतीमध्ये, ज्या बिया लावल्या जातात त्यावर पांढरा पडदा असतो, त्यामुळे त्यांना पांढरा इसबगोल म्हणतात. दुसऱ्या प्रकारच्या वनस्पतीच्या बिया तपकिरी असतात. औषधाच्या उपचारात पांढऱ्या बिया चांगल्या मानल्या जातात. दुसऱ्या जातीच्या बिया काळ्या असतात, पण त्या औषधात वापरल्या जात नाहीत.

उत्पन्नाच्या दृष्टीने इसबगोलाच्या बियांच्या तुसाला (भुसी किंवा सत् इसबगोल) खरे महत्त्व असते. बियांच्या अंतर्गोल भागात त्याचा पातळ पांढरा पापुद्रा असतो. भरडून व पाखडून तूस वेगळे करतात. ते २६-२७% मिळते. प्लांटॅगो ओवाटा वनस्पतीच्या बियांपासून मिळवलेले, इसबगोल हे पचनक्रियेला चालना देण्यासाठी शतकानुशतके आयुर्वेद आणि आधुनिक औषधांमध्ये वापरले जात आहे. त्यात विरघळणारे फायबर भरपूर असते, ज्यामुळे ते विविध पचन समस्यांसाठी एक सौम्य आणि नैसर्गिक उपाय बनते.

उत्पन्नाच्या दृष्टीने इसबगोलाच्या बियांच्या तुसाला (भुसी किंवा सत् इसबगोल) खरे महत्त्व असते. बियांच्या अंतर्गोल भागात त्याचा पातळ पांढरा पापुद्रा असतो. भरडून व पाखडून तूस वेगळे करतात. ते २६-२७% मिळते. इसबगोल (Psyllium Husk) एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे, जी मुख्यत्वे बद्धकोष्ठता (Constipation) आणि पचनसंस्थेशी संबंधित समस्यांसाठी वापरली जाते. याला ‘सायलियम हस्क’ असेही म्हणतात आणि हे ‘प्लांटॅगो ओवाटा’ नावाच्या वनस्पतीपासून मिळते. इसबगोलमध्ये विरघळणारे फायबर भरपूर प्रमाणात असते, ज्यामुळे ते मल वाढवण्यास आणि मलत्यागास मदत करते.

इसबगोलाचे बी शीतल, शामक, मूत्रल (लघवी साफ करणारे) असून पचनसंस्था, मूत्रमार्ग यांच्या तक्रारींवर व आमांश, अतिसार, बद्धकोष्ठता इत्यादींवर वापरतात. सौंदर्यप्रसाधनांत आणि सुती व रेशमी धाग्यांना ताठपणा आणण्यासाठी त्यातील बुळबुळीत पदार्थ वापरतात. जागतिक बाजारपेठेत इसबगोलाचे बी व तूस यांचा पुरवठा मुख्यत: भारतातून होतो. २०११-१२ साली भारताने २९,३४३ टन, २०१३-१४ साली ३२,४६५ तर २०१४-१५ साली ३२,३२५ टन यूरोप, अमेरिका व मेक्सिको या देशांत इसबगोलाचे बी व तूस यांची निर्यात केली.

इसबगोल हे युनानी द्रव्य आहे. याचे उत्पत्ती स्थान इराण आहे. परंतू आता भारतामध्ये गुजरात, पंजाब, हरियाना, उत्तरप्रदेश, मध्यप्रदेशात इंदोर इ. ठिकाणी याची लागवड होते. इसबगोलामध्ये सफेद, तांबडे व काळे असे तीन प्रकार असतात. त्यातील औषधांमध्ये सफेद श्रेष्ठ असते तर काळे रंगाचे औषधांत वापरत नाही. तांबडे इसबगोल आपल्याकडे पाहण्यात नाही व त्याचा औषधी उपयोग कांहीही नसतो. इसबगोल या वनस्पतीला खोड जवळजवळ नसतेच. मात्र तिला दाट आणि मऊ मऊ केस असतात. याच्या बिया नावे च्या आकारा सारख्या असतात आणि त्यांमध्ये औषधी गुणधर्म असतो. इसबगोल चोथा शोषक आहे. तसेच पचन संस्थेच्या आणि जनन मुत्र संस्थेच्या श्लेष्म आवरणाच्या विकारांवर उपयोगी आहे.

इसबगोलचे फायदे:
* बद्धकोष्ठता कमी करते:
इसबगोलमध्ये असलेले फायबर आतड्यांतील मल मऊ करून मलत्यागास सुलभ करते.
*पचन सुधारते:
इसबगोल पचनास मदत करते आणि बद्धकोष्ठतेमुळे होणारी पोटदुखी कमी करते.
*वजन कमी करण्यास मदत करते:
इसबगोलमुळे पोट भरल्यासारखे वाटते, ज्यामुळे भूक कमी लागते आणि जास्त खाणे टाळता येते.
*रक्तातील साखर नियंत्रित करते:
इसबगोल रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते, त्यामुळे मधुमेह (Diabetes) असलेल्या लोकांसाठी फायदेशीर आहे.
*हृदयासाठी चांगले:
इसबगोल कोलेस्ट्रॉलची पातळी कमी करण्यास मदत करते, ज्यामुळे हृदयविकारांचा धोका कमी होतो.
*मूळव्याध (Piles) मध्ये आराम:
इसबगोल मल मऊ करून मूळव्याधीमुळे होणारी वेदना कमी करण्यास मदत करते.
इसबगोल घेताना घ्यावयाची काळजी:
*इसबगोल नेहमी पुरेसे पाणी किंवा इतर द्रवासोबत घ्यावा, कारण ते पाणी शोषून घेते.
*इसबगोल घेताना पुरेसे पाणी प्यायल्यास बद्धकोष्ठता किंवा इतर समस्या टाळता येतात.

इसबगोल पावडरचे उपयोग काय आहेत?
१. हे आतड्यांसंबंधी आकुंचन प्रोत्साहित करून बद्धकोष्ठता व्यवस्थापित करण्यात मदत करते. याव्यतिरिक्त, इसबगोल पाचन आरोग्यास समर्थन देते, कोलेस्ट्रॉल आणि रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यास मदत करते आणि परिपूर्णतेची भावना वाढवून वजन कमी करण्यास मदत करते.
२. अतिसार व्यवस्थापित करण्यास मदत करते आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, इसबगोल आतड्यांमधील अतिरिक्त पाणी शोषून आणि सैल मलमध्ये मोठ्या प्रमाणात भर घालून अतिसारात मदत करू शकते. मल घट्ट करण्यासाठी १ चमचा इसबगोल दह्यासोबत घ्या.
३. वजन व्यवस्थापनास समर्थन देते इसबगोल जास्त काळ पोट भरलेले ठेवते, अनावश्यक तल्लफ कमी करते. ते पचनक्रिया मंदावते, रक्तातील साखरेच्या पातळीत अचानक वाढ होण्यास प्रतिबंध करते.
४. कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी करते इसबगोलमधील विरघळणारे फायबर पित्त आम्लांशी (ज्यामध्ये कोलेस्टेरॉल असते) बांधले जाते आणि त्यांना बाहेर काढण्यास मदत करते, ज्यामुळे एलडीएल (वाईट) कोलेस्टेरॉल कमी होते.
५. रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करते इसबगोल कार्बोहायड्रेट शोषण कमी करते, साखरेची अचानक वाढ रोखते ज्यामुळे मधुमेहींसाठी ते फायदेशीर ठरते.
६. आतड्यांचे आरोग्य सुधारते हे प्रीबायोटिक म्हणून काम करते, आतड्यांमधील चांगल्या बॅक्टेरियांना पोषण देते आणि पचन सुधारते.
७. आम्लपित्त आणि छातीत जळजळ कमी करते इसबगोल पोटात एक संरक्षणात्मक थर तयार करते, ज्यामुळे आम्लपित्त कमी होण्याची लक्षणे कमी होतात. प्लांटॅगो ओवाटा वनस्पतीच्या बियांपासून मिळवलेले, इसबगोल हे पचनक्रियेला चालना देण्यासाठी शतकानुशतके आयुर्वेद आणि आधुनिक औषधांमध्ये वापरले जात आहे. त्यात विरघळणारे फायबर भरपूर असते, ज्यामुळे ते विविध पचन समस्यांसाठी एक सौम्य आणि नैसर्गिक उपाय बनते. इसबगोल कसे काम करते इसबगोल हे एक नैसर्गिक मोठ्या प्रमाणात तयार करणारे रेचक आहे.

•ते पचनसंस्थेतील पाणी शोषून घेते, विस्तारते आणि मऊ, जेलसारखे वस्तुमान तयार करते. या प्रक्रियेमुळे विष्ठेचे प्रमाण आणि आर्द्रता वाढते, ज्यामुळे आतड्यांमधून त्यांचे मार्गक्रमण होण्यास मदत होते. याव्यतिरिक्त, हे जेल पचन आणि रक्तप्रवाहात पोषक तत्वांचे शोषण मंदावते. हे कार्बोहायड्रेट पचन आणि ग्लुकोज शोषण विलंबित करून रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यास मदत करते. शिवाय, इसबगोल तुमच्या आतड्यांमधील पित्त आम्लांशी बांधले जाते, ज्यामुळे तुमच्या शरीरातून त्यांचे उत्सर्जन होण्यास प्रोत्साहन मिळते. यामुळे तुमचे यकृत अधिक पित्त आम्ल तयार करण्यासाठी कोलेस्टेरॉलचा वापर करण्यास प्रवृत्त होते, ज्यामुळे रक्तातील कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी होते. एकूणच, या कृती पचनाचे आरोग्य चांगले, रक्तातील साखरेचे नियंत्रण सुधारण्यास आणि कोलेस्टेरॉलची पातळी कमी करण्यास हातभार लावतात.

•इसबगोल तोंडावाटे पावडरच्या स्वरूपात (पाण्यात किंवा इतर द्रवांमध्ये मिसळून), कॅप्सूल आणि ग्रॅन्युलच्या स्वरूपात घेतले जाते.

•हे औषध प्रौढांसाठी आणि ६ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांसाठी आहे.

विरोधाभास:
•अन्ननलिका अरुंद होणे किंवा गिळण्यास त्रास होणे अशा व्यक्तींमध्ये इसबगोल प्रतिबंधित आहे.
•आतड्यांसंबंधी अडथळा किंवा आतड्यांवरील शस्त्रक्रियेचा इतिहास असलेल्या रुग्णांनी हे औषध टाळावे.

टाळायची इतर औषधे:
•इसबगोल काही विशिष्ट औषधांशी जसे की अँटीडिप्रेसस (जसे की अ‍ॅमिट्रिप्टाइलीन आणि इमिप्रामाइन) आणि मधुमेहावरील औषधांशी (जसे की मेटफॉर्मिन आणि इन्सुलिन) संवाद साधू शकते.
•जर इसबगोल पोटात पोहोचण्यापूर्वी घशात सूज आली तर त्याचा अतिरेक केल्याने गुदमरण्याची शक्यता असते. जर तुम्हाला जास्त प्रमाणात घेतल्याचा संशय आला तर ताबडतोब डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
•जर तुम्ही इसबगोलचा डोस चुकवला तर लक्षात येताच तो घ्या. पण, जर तुमच्या पुढच्या डोसची वेळ जवळ आली असेल तर चुकलेला डोस वगळा. चुकलेल्या डोसची भरपाई करण्यासाठी एकाच वेळी दोन डोस घेणे टाळा.

दुष्परिणामांचे व्यवस्थापन:
इसबगोलचे बहुतेक दुष्परिणाम तात्पुरते आणि सामान्यतः निरुपद्रवी असतात, औषध बंद केल्यानंतर ते निघून जातात. जर तुम्हाला गंभीर दुष्परिणाम जाणवत असतील किंवा लक्षणे आणखी बिघडत असतील तर तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

किरकोळ दुष्परिणामांसाठी:
• भरपूर पाणी पिल्याने पोटफुगी आणि गॅसेसचे व्यवस्थापन होण्यास मदत होते.
• जेवणासोबत इसबगोल घेतल्याने पोटातील त्रास कमी होण्यास मदत होते.
इतर परिस्थितीत सावधगिरी बाळगा
• आतड्यांवरील शस्त्रक्रिया किंवा आतड्यांसंबंधी अडथळा असलेल्या व्यक्तींनी इसबगोल घेताना सावधगिरी बाळगली पाहिजे.
• गिळण्यास त्रास होत असलेल्या किंवा अन्ननलिका अरुंद झाल्याचा इतिहास असलेल्या रुग्णांनी देखील सावधगिरी बाळगली पाहिजे.
• विशेष आहार आणि जीवनशैली शिफारसी:
• •नियमित शारीरिक हालचालीमुळे आतड्यांची नियमितता राखण्यास मदत होते, ज्यामुळे इसबगोलची प्रभावीता वाढते.
• •पुरेशा फायबरयुक्त संतुलित आहार घेतल्याने बद्धकोष्ठता आणि इतर पचनविषयक आरोग्य समस्यांचे व्यवस्थापन करण्यास मदत होऊ शकते.

इसबगोलचे रासायनिक घटक
इसबगोल, ज्याला सायलियम हस्क असेही म्हणतात, हे प्लांटॅगो ओवाटा वनस्पतीच्या बियांपासून मिळवलेले एक नैसर्गिक फायबर आहे. ते प्रामुख्याने म्युसिलेज नावाच्या जटिल कार्बोहायड्रेटपासून बनलेले असते, जे एक प्रकारचे विद्रव्य फायबर आहे. बियांचा बाह्य थर असलेला हस्क हा त्याच्या औषधी गुणधर्मांसाठी वापरला जाणारा भाग आहे. येथे प्रमुख घटक आणि वैशिष्ट्यांचे विभाजन आहे:
• म्युसिलेज: हा इसबगोल हस्कचा मुख्य घटक आहे, जो त्याच्या रासायनिक रचनेचा एक महत्त्वाचा भाग बनवतो. हा एक प्रकारचा विद्रव्य फायबर आहे जो पाणी शोषून घेतो आणि जेलसारखा पदार्थ बनवतो, म्हणूनच तो बद्धकोष्ठता आणि इतर पचन समस्यांवर उपचार करण्यासाठी प्रभावी आहे.
डी-झायलोज, रॅमनोज आणि एल-अराबिनोज: हे असे साखरेचे घटक आहेत जे म्युसिलेजमध्ये देखील असतात.
• चरबी कमी: इसबगोलमध्ये नैसर्गिकरित्या चरबी कमी असते, ज्यामुळे ते त्यांच्या आहारात अतिरिक्त चरबी न घालता फायबरचे सेवन वाढवू इच्छिणाऱ्यांसाठी एक योग्य पर्याय बनते.
• प्रथिने कमी: इतर अन्न स्रोतांच्या तुलनेत, इसबगोलमध्ये प्रथिने कमी असतात.• इतर खनिजे: इसबगोलमध्ये कॅल्शियम, पोटॅशियम आणि सोडियम सारखी काही खनिजे असतात.
• कोणतेही रासायनिक पदार्थ नाहीत: त्याच्या नैसर्गिक स्वरूपात, इसबगोल भुसा हे पूर्णपणे हर्बल उत्पादन आहे आणि त्यात कोणतेही रासायनिक पदार्थ नसतात.
थोडक्यात, इसबगोल हे प्लांटॅगो ओवाटा वनस्पतीपासून मिळवलेले एक नैसर्गिक, फायबर-समृद्ध उत्पादन आहे, ज्यामध्ये म्यूसिलेज हा त्याचा प्राथमिक सक्रिय घटक आहे.
इसबगोलची रासायनिक रचना:
इसबगोल (सायलियम) भुसीमध्ये उच्च फायबर असते, जे ७५ ते ८०% (सुमारे ५० ते ५५% विरघळणारे फायबर आणि २५% अघुलनशील फायबर) पर्यंत असते. इसबगोल भुसी (सायलियम), एक स्वदेशी नैसर्गिक आहारातील फायबर, आयपी, बीपी आणि यूएसपीमध्ये अधिकृत आहे ज्यामध्ये प्लांटागो ओवाटा फोर्स्क च्या बियाण्यांमधून काढून टाकलेल्या इसबगोल च्या वरील व मध्यम पेशींच्या थरात मिळतो. हे विशेषतः अन्न तंतू आणि श्लेष्मल पदार्थांने समृद्ध असते. भुसी श्लेष्मल पदार्थ एक स्पष्ट, रंगहीन जेलिंग एजंट आहे, जो स्वतःच्या वजनाच्या ४० पट पाणी शोषून घेतो . त्यात ८५% पाण्यात विरघळणारे फायबर असते; आणि आतड्यांमध्ये हायड्रेशनद्वारे कार्य करते. पॉलिसेकेराइड्सपासून बनलेले, ते मोठ्या प्रमाणात रेचक म्हणून लोकप्रिय आहे. रासायनिक रचना १ झायलोज ५९% २. गॅलेक्टोज ३.७% ३. ग्लुकोज ३.५% ४. रॅमनोज ३% ५.मॅनोज १.६% असते.

संदर्भ:
डॉ. छवी रोशा यांचे लेख
CSIR, The Wealth of India, Raw Materials, Vol. VIII, New Delhi, 1969.

मराठी विश्वकोश
डॉ. भीमराव गवळी यांचा लेख
डॉ.पायल हरगोडे यांचा लेख
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने
डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
१६.७.२०२५