बाळगुटी एक वरदान: भाग १० – बहुउपयोगी सुंठ

बहुउपयोगी सुंठ
मराठीत सुंठीवाचुन खोकला गेला अशी एक म्हण आहे. यातच सुंठीचे व्यवहारातील औषधी महत्व अधोरिखित होते. सुंठ म्हणजे सुकविलेले आले. आल्याला चुन्यामध्ये भिजवून उन्हामध्ये सुकवले की सुंठ तयार होते. परिपक्व आलं (सोलून किंवा न सोलता) १० % चुन्याच्या पाण्यात 12 तास भिजत ठेवून सुकविले की सुंठ तयार होते..चुन्याचे प्रमाण किती घ्यायचे ते आपल्यावर अवलंबून आहे.काही भागात उकळत्या चुन्याच्या पाण्यात आलं टाकून सुंठ तयार केली जाते…..सुंठ किंवा सुंठीची पूड हा एक गुणकारी औषधी पदार्थ आहे. खूप सर्दी झाली असल्यास, नाक चोंदले वा गळत असल्यास सहाणेवर सुंठ उगाळून त्याचा लेप किंचित कढत करून नाकावर व कपाळावर घातल्यास रुग्णास थोडा आराम वाटू शकतो. सुंठीची कढी ही अतिसाराच्या विकारावर गुणकारी ठरते.

आले : (हिं. अद्रक, अडा गु. आदू क. अला, हसिसुंठी) सं. आर्द्रक, शृंगबेरा इं. जिंजर लॅ. झिंजिबर ऑफिसिनेल, गण सिटॅमिनी, कुल – झिंजिबरेसी). बाजारात मिळणारे आले (किंवा सुंठ) हे त्याच नावाच्या लहान औषधीचे मूलक्षोड ( ओषधी खोड) होय. ही वनस्पती मूळची आग्नेय आशियातील (बहुधा भारत व चीन) ती बहुवर्षायू (अनेक वर्षे जगणारी) असून जमिनीत आडव्या वाढणाऱ्या शाखित मांसल खोडापासून जमिनीवर सु. ०·५ ते १·५ मी. उंच फांद्या येतात पाने लांबट, २० × १·८ सेंमी. साधी, आवरक (वेढणाऱ्या) तळाची व जिव्हिकावंत फुले अनियमित, द्विलिंगी, अपिकिंज, सच्छद, पिवळट हिरवी असून मार्च-एप्रिलमध्ये कणिशावर येतात. ( फूल सिटॅमिनी) मोठी पाकळी जांभळी व तिच्यावर पिवळे ठिपके फुले क्वचित व फळे त्याहून क्वचित बोंडात अनेक बिया असतात. ओले मूलक्षोड ‘आले’ व सुकविलेले मूलक्षोड ‘सुंठ’ ह्याचा उपयोग औषधाकरिता व मसाल्याकरिता फार प्राचीन कालापासून केला जात आहे. आले तिखट, उष्ण, उत्तेजक, वायुनाशक असून अग्निमांद्य, उदरवायू, शूल (तीव्र वेदना) इत्यादींवर गुणकारी असते. ‘आलेपाक’ आणि ‘सुंठसाखर’ पडसे-खोकल्यावर गुणकारी समजतात. तसेच जिंजर बीर व जिंजर एल ही पेये बनविण्यासाठी आल्याचा उपयोग होतो. सुंठ (वाळवलेले आले) आणि बाळगुटी हे लहान मुलांच्या पचनक्रिया सुधारण्यासाठी आणि पोटाच्या तक्रारींवर आयुर्वेदिक उपाय म्हणून पारंपरिकपणे वापरले जातात. बाळगुटीमध्ये सुंठ, वेखंड, जायफळ, पिंपळी यांसारख्या घटकांचा समावेश असतो, जो पचनशक्ती वाढवणे, वात कमी करणे, सर्दी-खोकला कमी करणे आणि भूक वाढवण्यास मदत करतो. [१, २, ३, ४, ६]

सुंठ आणि बाळगुटीचे महत्त्व व फायदे:
• पचनक्रिया (Digestion): सुंठ उत्कृष्ट पाचक असल्याने पोटफुगी, अपचन, पोटात मुरडा येणे अशा तक्रारींवर गुणकारी आहे
• सर्दी-खोकला (Cold and Cough): कफ कमी करणारी असल्यामुळे सर्दी-खोकल्यात सुंठ मधासोबत किंवा बाळगुटीत उगाळून दिली जाते
• रोगप्रतिकारक शक्ती: पारंपारिक समजुतीनुसार, बाळगुटी बाळाचे आरोग्य मजबूत करण्यासाठी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी जन्मानंतर काही महिन्यांनी दिली जाते
• दात येताना: दात येताना बाळाला होणाऱ्या त्रासावरही बाळगुटी उपयुक्त मानली जाते
• बाळगुटी कशी द्यावी (वापर पद्धत):
• उगाळणे: बाळगुटीतील घटक (सुंठ, वेखंड, जायफळ) सरसाच्या (दगडावर) आईच्या दुधात किंवा पाण्यात उगाळून बाळाला चाटवले जातात
• प्रमाण: बाळाच्या वयानुसार आणि गरजेनुसार, विशेषतः जुलाब होत असल्यास सुंठीचे वेढे (प्रमाण) वाढवले जातात
• महत्त्वाच्या टिप्स आणि सावधगिरी:
• वय: आधुनिक वैद्यकशास्त्रानुसार, पहिल्या सहा महिन्यांपर्यंत फक्त स्तनपान उत्तम आहे, त्यानंतरच डॉक्टरांच्या सल्ल्याने बाळगुटी सुरू करावी
• प्रमाण: खूप कमी प्रमाणात (अति सूक्ष्म) बाळगुटी देणे सुरक्षित मानले जाते.
• डॉक्टरांचा सल्ला: बाळाला त्रास असल्यास घरगुती उपायांसोबतच बालरोगतज्ज्ञांचा (Pediatrician) सल्ला घेणे केव्हाही उत्तम
• तयार बाळगुटी: बाजारात मिळणाऱ्या रेडीमेड बाळगुटीमध्ये कधीकधी शिसे (Lead) सारखे घटक असू शकतात, त्यामुळे सावधगिरी बाळगावी [७].
सुंठ म्हणजे सुकवलेले आले, जे आयुर्वेदिक औषधी म्हणून ओळखले जाते आणि सर्दी-खोकला, पोटाचे विकार (गॅस, आम्लपित्त), डोकेदुखी व सांधेदुखीवर अत्यंत गुणकारी आहे; ते मधासोबत किंवा दुधात मिसळून वापरतात आणि हिवाळ्यात शरीराला उष्णता देते,
सुंठ म्हणजे काय?
• व्याख्या: सुंठ म्हणजे आले वाळवून तयार केलेले उत्पादन, जे आले सुकवून पावडर किंवा सुक्या स्वरूपात वापरतात.
• तयार करण्याची पद्धत: आल्याला चुन्याच्या पाण्यात भिजवून उन्हात वाळवले जाते, ज्यामुळे ते सुंठ बनते. काही ठिकाणी आल्याला उकळत्या चुन्याच्या पाण्यात टाकूनही सुंठ बनवतात.
सुंठीचे आरोग्य फायदे:
• सर्दी-खोकला: सर्दी, खोकला आणि सायनसवर मधासोबत सुंठ घेतल्यास आराम मिळतो.
• पोटाचे विकार: गॅस, ॲसिडिटी (आम्लपित्त), मळमळ आणि जुलाब यांसारख्या समस्यांवर सुंठ प्रभावी आहे.
• सांधेदुखी: गुडघेदुखी कमी करण्यासाठी सुंठ उपयुक्त ठरते.
• पचनशक्ती: पचनास मदत करते आणि शरीराला उष्णता देते.
• हाडांचे आरोग्य: जिंजरॉल (Gingerol) मुळे हाडे आणि स्नायूंना आधार मिळतो.
वापर कसा करावा:
• दुधासोबत: झोपण्यापूर्वी दुधात सुंठ पावडर मिसळून पिणे फायदेशीर आहे.
• मधासोबत: सर्दी-खोकल्यावर मधासोबत सुंठ पावडर खावी.
• सुंठीचे पाणी: सकाळी सुंठीचे पाणी पिणे देखील आरोग्यदायी मानले जाते.
निष्कर्ष: सुंठ हे स्वयंपाकघरातील एक अद्भुत औषध आहे, जे सर्दीपासून पोटाच्या समस्यांपर्यंत अनेक आरोग्य समस्यांवर प्रभावी ठरते.

सुंठ व चहाचे फायदे:
चहामध्ये आलं आपण सर्वात जास्त वेळा वापरतो. कारण ते केवळ चवच वाढवत नाही, तर आरोग्यासाठीही उत्तम मानले जाते. सुक्या आल्याला सुंठ म्हणतात. सुंठीच्या फायद्यांबद्दल बोलायचे झाल्यास, आल्याप्रमाणेच सुंठामध्ये लोह, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, फायबर, सोडियम, व्हिटॅमिन ए आणि सी, जस्त, फोलेट ॲसिड आणि फॅटी ॲसिडचे गुणधर्म आढळतात. सुंठीचा गुणधर्म उष्ण असतो. ज्याप्रमाणे चहामध्ये आल्याचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे सुंठ दुधामध्ये सर्वात जास्त वापरली जाते. सुंठीचे दूध अनेक आरोग्य समस्या दूर करण्यासाठी प्रभावी मानले जाते.

सुंठीचे दूध पिण्याचे फायदे -पचन
सुंठ (सुके आले) पचनसंस्था मजबूत करण्यास मदत करते. त्याच बरोबर गॅस, पोट फुगणे यासारख्या समस्या दूर करण्यासाठी तुम्ही ते दुधात मिसळून पिऊ शकता. त्याचा तुम्हाला नक्की फायदा होईल.

सर्दी आणि खोकला
सुंठामध्ये दाहक-विरोधी (anti-inflammatory) आणि जीवाणू-विरोधी (anti-bacterial) गुणधर्म असतात. जे सर्दी आणि खोकला कमी करण्यास मदत करू शकतात.

सांधेदुखी
सुंठामध्ये दाहक-विरोधी गुणधर्म असल्यामुळे सांधेदुखी आणि सूज कमी होण्यास मदत होते.

रोगप्रतिकारशक्ती
सुंठ आणि दूध दोन्हीमध्ये पोषक तत्वे असतात. जी रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करण्यास मदत करतात. रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करण्यासाठी आणि विषाणूजन्य संसर्गापासून (viral infection) वाचण्यासाठी तुम्ही सुंठीच्या दुधाचे सेवन करू शकता.

तणाव
रात्री झोपण्यापूर्वी सुंठीचे दूध प्यायल्याने तणाव आणि चिंता कमी होण्यास मदत होते. याव्यतिरिक्त, यामुळे तुम्हाला झोपही चांगली लागते.
आले वाळवल्याने सुंठ तयार होते. त्यामुळे आल्यामध्ये असलेले सर्व गुण सुंठेमध्ये असतात. सुंठेत ‘उदरवातहारक’ गुण असल्याने जुलाबाच्या (विरेचन) औषधामध्ये ती मिसळतात. पचन संस्थेसाठी सुंठ उपयुक्त आहे. वृद्धावस्थेत पचननिक्रिया साधारणत: मंदावते, पोटात वायू निर्माण होतो, कफप्रकोप होतो, हृदयात धडधड होते, हात-पाय दुखतात. अशा स्थितीत सुंठेचे चूर्ण दुधातून घेणे फायदेशीर असते. कफ आणि वायूच्या सर्व विकारांत तसेच हृदयविकाराच्या रुग्णांसाठी सुंठ उपयोगी असते. सुंठेमध्ये अनेक उत्तम गुणधर्म असल्यानेच तिला ‘महौषधी’ असे नाव देण्यात आलं आहे. ती पाचक, चवीला तिखट, हलकी, स्निग्ध आणि उष्ण असते. कफ, वायू आणि बद्धकोष्ठतेचा त्रास सुंठेमुळे दूर होतो.

सुंठ व स्वयंपाक घरातील उपयोग:
सुंठ तशी सर्वांच्याच परिचयाची आहे. आमटीत-भाजीतही तिचा उपयोग केला जातो, मात्र गोड पदार्थ खास करून चण्याच्या डाळीपासून बनवल्या जाणाऱ्या गोड पदार्थाच्या पाककृती करताना जास्त उपयोग होतो. कोणताही पदार्थ बाधू नये, नीट पचावा, गॅसेसचा त्रास होऊ नये म्हणून गोड पदार्थात सुंठीची पूड घातली जाते. सुंठीचा वापर ‘पुरणपोळी’ आणि ’आमरसात’ केला जातो. कारण या दोन्ही पदार्थांमुळे गॅसेसचा त्रास होण्याची शक्यता अधिक असते. हा त्रास टाळण्यासाठी आमरसात आणि पुरणपोळीत सुंठ-तूप घालण्याचा प्रघात आहे. आता केवळ खाद्यपदार्थ शरीराला त्रासदायक होऊ नयेत, म्हणून सुंठीचा वापर केला जात नाही, तर पदार्थाचा दर्जा वाढावा, तो जास्त दिवस टिकावा म्हणूनही सुंठीचा उपयोग केला जातो.

रामबाण सुंठ:
सुंठीपासून बनवला जाणारा लोकप्रिय पदार्थ म्हणजे सुंठपाक. अशा स्त्रियांसाठी सुंठपाक अत्यंत गुणकारी असे औषध आहे.
• भूक वाढवून अन्नाचे पचन चांगले करणे, आमवाताचा नाश करणे, उलटी, श्वासाचे रोग, खोकला, हृदयरोग, सूज, मूळव्याध, पोट फुगणे, गॅसेसचा त्रास होणे या विकारांवर सुंठ अत्यंत गुणकारी असते.
• सुंठेच्या चूर्णात गूळ आणि थोडे तूप टाकून त्याचे तीन-चार तोळ्यांएवढे लहान लाडू बनवतात. ते लाडू रोज सकाळी खाल्ल्याने अपचन तसंच गॅसेसचा त्रास दूर होतो. पावसाळ्यात होणाऱ्या सर्दीवरही हे लाडू गुणकारी आहेत. पावसात काम करणाऱ्या शेतकऱ्यासाठी किंवा सतत पाण्यात काम करणाऱ्या मजुरांसाठी सुंठीचे लाडू अत्यंत उपयुक्त आणि फायदेशीर औषध आहे. यामुळे शरीरातली स्फूर्ती आणि शक्ती टिकून राहते.

• जुन्या सर्दीवरही सुंठेचे पाणी गुणकारी आहे. पिण्याच्या पाण्यात सुंठ घालून ते पाणी दीर्घकाळापर्यंत प्यावे लागते. या उपायात सुंठेचा तुकडा मात्र रोज बदलावा लागतो.
• ‘कावीळ’ या आजारातही सुंठेचा उपयोग होतो, मात्र ती गुळाबरोबर खावी लागते.
• ताकात सुंठेचे चूर्ण घालून प्यायल्याने मूळव्याधीच्या वेदना कमी होतात.
• सुंठ आणि वावडिंगाचे चूर्ण मधात कालवून खाल्ल्याने कृमी नष्ट होतात.
• आम्लपित्तात सुंठ, आवळकाठी आणि खडीसाखरेचे चूर्ण करून ते वरचेवर पितात.

सुंठ : किती महत्त्वाची?
• सुंठीला ‘विश्वभेषज’ म्हणजे संपूर्ण जगाचे औषध असे म्हणले आहे. नुसत्या अनुपान भेदानेसुद्धा वात, पित्त व कफ या तिन्ही दोषांमुळे निर्माण होणाऱ्या विविध रोगांवर सुंठ उपयोगी पडते. सुंठीचे प्रमुख उपयोग होतो तो पचन संख्येच्या सर्व विकारांवर होय. • पाव चमचा सुंठ पावडर आणि छोटय़ा सुपारीएवढा गुळाचा खडा व ते एकत्र करायला लागेल एवढे घरचे तूप, अशी गोळी करून ती नाश्ता आणि दोन्ही जेवणापूर्वी चावून खाऊन वर कोमट पाणी प्याल्यास भूक न लागणे, अ‍ॅसिडिटी, अपचन, मळमळ, पोट दुखणे, पोट जड होणे, गॅस, पोटात मुरडून संडासला होणे अशा सर्व तक्रारींवर उपयोग होतो. सुंठ घेतल्यावर पित्त होते, हा गैरसमज आहे. सुंठ फक्त चवीला तिखट आहे. ती पचल्यावर तिचे कार्य हे मधुर (गोड) गुणाने होते आणि मधुर रस हा पित्तशामक आहे. सुंठ, बडीशेप व खसखस समभाग पावडर करून तुपावर भाजून या सर्वाच्या एकत्र मिश्रणाएवढी साखर घालून अर्धा ते एक सपाट चमचा, दोन्ही जेवणाअगोदर कोमट पाण्याबरोबर घेतात.. पोटात मुरडून, कळ येऊन, थोडे थोडे पांढरे बुळबुटीत शौचास होणे, थोडय़ाशा निमित्ताने वारंवार पोट बिघडणे, बऱ्याचदा शौचाला गेल्यावर संडासाऐवजी नुसती पांढरी आंव पडणे या सर्वावर या मिश्रणाचा खूप उपयोग होतो. वारंवार ताप येत असेल तर त्याला तांब्याभर पाण्यात एक चमचा सुंठ घालून ते चांगले उकळवून तेच पाणी पिण्यास देतात. गर्भवतीलाही ताप आल्यास कोमट दुधातून सुंठ देतात. एक वाटी खडीसाखरेच्या पाकात एक चमचा भर सुंठ पावडर घालून एक कढ काढून थंड झाल्यावर तो ‘सुंठ पाक’ थोडा थोडा वारंवार चाखाल्यास वारंवार येणारा खोकला किंवा खोकल्याची ढास लगेच थांबते. सुंठ, ज्येष्ठमध व सीतोपला चूर्णही मधातून चाटवल्यास बऱ्याच दिवसांचे खोकले बरे होतात. यावरूनच सुंठीवाचून खोकला गेला ही म्हण तयार झाली.

वाळलेल्या आल्याच्या पावडरचे पौष्टिक मूल्य:
आल्याची पावडर सुक्या आल्याच्या मुळांना बारीक करून बनवली जाते. आले हा एक लोकप्रिय मसाला आहे जो जगभरातील अनेक पाककृतींमध्ये वापरला जातो आणि त्याच्या विशिष्ट चव आणि सुगंधासाठी ओळखला जातो. त्याचे अनेक आरोग्य फायदे देखील आहेत आणि ते पारंपारिक औषधांमध्ये वापरले जाते. पौष्टिक मूल्यांच्या बाबतीत, आल्याच्या पावडरमध्ये अनेक महत्त्वाचे जीवनसत्त्वे आणि खनिजे असतात, ज्यात हे समाविष्ट आहे:
• व्हिटॅमिन बी६: ०.१६ मिग्रॅ (दैनिक मूल्याच्या ८%)
• लोह: १.३ मिग्रॅ (दैनिक मूल्याच्या ७%)
• मॅग्नेशियम : २० मिग्रॅ (दैनिक मूल्याच्या ५%)
• पोटॅशियम : ६० मिग्रॅ (दैनिक मूल्याच्या २%)
• आल्याची पावडर देखील आहारातील फायबरचा एक चांगला स्रोत आहे, ज्यामध्ये प्रति चमचे १ ग्रॅम (२.६ ग्रॅम) असते. या पोषक तत्वांव्यतिरिक्त, आल्यामध्ये अनेक जैविकदृष्ट्या सक्रिय संयुगे असतात जे त्याच्या आरोग्य फायद्यांसाठी जबाबदार असतात, ज्यात जिंजेरॉल आणि शोगाओल्स यांचा समावेश आहे. सुक्या आल्याची पावडर, ज्याला सोंथ असेही म्हणतात, हा एक बहुमुखी मसाला आहे जो भारतीय पाककृती आणि पारंपारिक औषधांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो. हे पचन सुधारणे, जळजळ कमी करणे आणि सर्दी आणि खोकल्याची लक्षणे दूर करणे यासह अनेक आरोग्य फायदे देते. तथापि, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की सोन्थचे जास्त सेवन केल्याने दुष्परिणाम होऊ शकतात. म्हणून, सोंथचे सेवन कमी प्रमाणात करण्याची शिफारस केली जाते आणि तुमच्या आहारात समाविष्ट करण्यापूर्वी आरोग्यसेवा व्यावसायिकांचा सल्ला घ्या, विशेषतः जर तुम्हाला आधीच काही आरोग्य समस्या असतील. योग्य वापराने, सोंथ तुमच्या स्टोअरमध्ये एक मौल्यवान भर घालू शकते आणि विविध आरोग्य समस्यांसाठी एक नैसर्गिक उपाय असू शकते.

टीप: वरील माहिती केवळ माहितीसाठी आहे. कोणत्याही उपायापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

संदर्भ:
१.मराठी विश्वकोश: जमदाडे, ज. वि
२. लेखक: डॉ. अंकुश जाधव महौषधी सुंठ, पेपरबॅक
मनोविकास प्रकाशन
३.वैद्य मेघराज माधव पराडकर, सनातन आश्रम, रामनाथी, गोवा. (११.६.२०२१)
४. गुगल वरील बरेच लेख
५. सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने

डॉ.दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
०३.०२.२०२६