अभ्रक: औद्योगिक व आयुर्वेदिक औषधी उपयोग:

अभ्रक हे महारस समूहातील पहिले खनिज असून, त्याचा उपयोग औषधी हेतूंसाठी भस्म स्वरूपात केला जातो . आचार्य वाग्भट्ट यांनी आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये अर्श रोगावरील उपचारांमध्ये अभ्रकाचा प्रथम उल्लेख केला होता. त्याचे लॅटिन नाव “मायका” (Mica) आहे आणि इंग्रजीमध्ये हे खनिज “ग्लिमर” (Glimmer) या नावाने ओळखले जाते.

इ. स. पू. ४ थ्या शतकातील कौटिल्य अर्थशास्त्रात वज्राभ्रक नावाने अभ्रकाचा उल्लेख आढळतो. इ. स. ३ र्‍या शतकात गौतमकृत न्यायदर्शनमध्ये अभ्रकाचा उल्लेख आढळतो. इ. स. ६ व्या शतकातील अमरकोशात अभ्रकाला गिरिजामल संबोधले आहे.

भारत हा अभ्रकाचा मोठा उत्पादक देश असून, प्रामुख्याने झारखंड (हजारीबाग, गया), आंध्र प्रदेश (नेल्लोर), राजस्थान आणि नुसार येथेही याचे साठे आढळतात.

  शुभ्र अभ्रक: अभ्रक गटातील हे एक खनिज आहे. याचे स्फटिक एकनताक्ष, वडीसारखे किंवा आखूड प्रचिनाकार असून त्यांची बाह्य रूपरेषा षटकोणी किंवा समचतुर्भुजी असते [→ स्फटिकविज्ञान]. याचे पातळ पत्रे पारदर्शक, लवचिक, रंगहीन, उदसर वा पांढरे असतात, तर जाड पत्रे दुधी काचेप्रमाणे पारभासी व पांढरे, लालसर वा हिरवट असतात. सुमारे 6·२५ चौ. सेंमी.हून मोठे स्फटिक चांगले मानले जातात. १ मी. किंवा अधिक व्यासाचे स्फटिक नेल्लोरजवळ (आंध्र प्रदेश) आढळले आहेत.

चांगल्या शुभ्र पत्री अभ्रकाचे सर्वाधिक उत्पादन भारतात होते. याच्या जागतिक उत्पादनात भारताचा वाटा सु. ८०% आहे. यांपैकी सु. ७५% उत्पादन बिहारमध्ये होते.

अभ्रकाची इतर नावे:
अभ्रकाला संस्कृतमध्ये अभ्रकम्, हिंदी व मराठीमध्ये अभ्रक, इंग्रजीत माइका/मायका नावाने ओळखले जाते. आयुर्वेद वाङ्‌मयात अभ्रकाला अभ्रक, गगन, भृंग, ख, व्योम, वज्र, घन, गिरिज, बहुपत्र, अनन्तक, आकाश, अम्बर, शुभ्र, अमल, गरजध्वज, मेघ, अन्तरिक्ष, गौरीतेज इ. वेगवेगळी नावे आहेत. याशिवाय आकाश व ढग या अर्थी असलेले शब्द अभ्रकाची पर्याय नावे म्हणून वापरले जातात.

अभ्रक व त्याचे प्रकार:
आयुर्वेदात अग्निपरीक्षेवरून अभ्रकाचे पिनाक, नाग, मंडूक आणि वज्र हे प्रकार केलेले आहेत.
अभ्रक (Mica) हे एक नैसर्गिक, अभ्रक गटातील (Silicate Mineral) खनिज असून, ते उष्णता व विद्युतरोधक (Electrical Insulator) असते. हे प्रामुख्याने झारखंड आणि बिहारमध्ये आढळते, तर भारतात याच्या खाणी आहेत. पातळ पापुद्रे निघणारे हे खनिज इस्त्री, मोटार, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे व सौंदर्याच्या साधनांमध्ये वापरले जाते.

अभ्रकाविषयी सविस्तर माहिती:
• स्वरूप व प्रकार: अभ्रक हे निसर्गात षटकोनी स्फटिकांच्या रूपात आढळते, ज्याचे अत्यंत पातळ पापुद्रे (sheets) काढता येतात. रंगावरून याचे प्रामुख्याने प्रकार पडतात:
O रुबी अभ्रक (Ruby Mica): लालसर-पांढऱ्या रंगाचे, जे सर्वोत्तम मानले जाते.
O ग्रीन अभ्रक (Green Mica): हिरवट रंगाचे.
O बायोटाईट/कृष्ण अभ्रक (Black Mica): काळ्या रंगाचे
प्रमुख गुणधर्म:
O विद्युतरोधक: विजेचा प्रवाह रोखण्याची मोठी क्षमता, मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
म्हणते.
O उष्णतारोधक: उच्च तापमान सहन करू शकते.
O लवचिकता: पापुद्रे लवचिक असतात.
O पारदर्शकता: हे पारदर्शक ते अपारदर्शक असू शकते.
उपयोग:
O विद्युत उद्योग: मोटर्स, जनरेटर, इलेक्ट्रिक इस्त्री, टोस्टर, आणि कंडेन्सरमध्ये.
O सौंदर्य प्रसाधने: डोळ्यांचे शॅडो (Eye Shadow), लिपस्टिक आणि पावडरमध्ये चमक
आणण्यासाठी.
O इतर: खिडक्या, भट्ट्यांचे तावदान, आणि काही औषधांमध्ये (आयुर्वेदानुसार भस्म)

अभ्रकाचे औद्योगिक उपयोग:
शुभ्र अभ्रकाचे मोठे स्फटिक विद्युत निरोधक म्हणून विद्युतीय व इलेक्ट्रॉनीय उपकरणे, साधने व सामग्री यांत वापरतात. शुभ्र अभ्रकाचे तुकडेताकडे दाबाखाली सांधून बनविलेल्या तक्त्यांना मायकानाइट म्हणतात. हे तक्ते चकत्या, वॉशर, विद्युत निरोधक आवरणे वगैरेंसाठी वापरतात. शुभ्र अभ्रकाची पूड उष्णता निरोधक सामग्री बनविण्यासाठी वापरतात (उदा: भट्ट्या, बाष्पित्रे, शीतगृहे यांसाठी वापरण्यात येणाऱ्या विटा). रबर व प्लॅस्टिक यांच्यात भरण द्रव्य म्हणून तसेच रंगलेप व भिंतींना चिकटविण्याचे कागद चमकदार व टिकाऊ करण्यासाठी समावेशक द्रव्य म्हणून शुभ्र अभ्रकाची पूड वापरतात. तेलात ही पूड मिसळून वंगणे बनवितात. शुभ्र अभ्रकाचा आयसिंग्लास हा पारदर्शक प्रकार भट्ट्या व उपकरणे यांची दारे आणि काही विशिष्ट दिव्यांमध्ये वापरतात. पूर्वी पारदर्शक प्रकार काचेच्या तावदानांऐवजी व दिव्यांच्या चिमण्यांसाठी वापरीत. आयुर्वेदिक औषधांताही शुभ्र अभ्रक वापरतात. अभ्रक विद्युत्-रोधक आणि उष्णता-रोधक आहे. शिवाय अभ्रकाला चमकही असते. याच गुणधर्मांमुळे अभ्रकाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. इस्त्री, धुलाई यंत्र, विजेची शेगडी अशा अनेक प्रकारच्या विजेच्या घरगुती उपकरणांमधे अभ्रकाचा वापर केला जातो. याखेरीज काही सौन्दर्य प्रसाधने आणि शोभेच्या वस्तू यांच्या उत्पादनांमधे अभ्रक वापरले जाते.आयुर्वेद असे मानते, की मधुमेह, श्वास, कुष्ठ, कास, शोथ, पण्डुरोग, हृदयरोग अशा काही व्याधी बऱ्या करण्यासाठी कृष्णअभ्रक उपयुक्त आहे.

खाणीमधून सव्वा हातापेक्षा (एक हात = १६ इंच) जास्त खोलीवरून काढलेले, दिसावयास स्निग्ध, जाड पापुद्रे, वजनदार व सहज विलग होऊ शकणारे कृष्णवज्राभ्रक हे औषधनिर्मितीसाठी ग्राह्य आहे. अग्राह्य अभ्रकाचा औषधात उपयोग केला गेला, तर त्यापासून अनिष्ट लक्षणे व व्याधी उत्पन्न होऊ शकतात.

अभ्रक भस्म औषधनिर्मितीपूर्वी कृष्णवज्राभ्रकावर शोधन, मारण, अमृतीकरण, निश्चंद्रत्व, लोहितीकरण, सत्वपातन, सत्वशोधन, सत्वभस्म आणि सत्वमृदुकरण इत्यादी संस्कार केले जातात. अभ्रक भस्म संपुटीकरण करून विविध अग्निपुटं प्रकार वापरून अब्जांश कणापर्यंत नेले जातात. काही परीक्षा, उदा., जसे बोटांवरील रेषांमध्ये भस्म भरून जाणे; ज्यास रेखापूर्णत्व तपासणी म्हणतात आणि वारीपूर्णत्व म्हणजे पाण्यावर तरंगणे इत्यादी ही अब्जांश स्तरावरील तपासणी होते.

अभ्रक भस्माचा उपयोग:
मुख्यत: मधुमेह (Diabetes mellitus), श्वास (Asthama), कुष्ठ (Leprosy), कास (Coughing disorder), शोथ (Swelling), पाण्डु (Anaemia), हृदयरोग (Heart disease) इत्यादी व्याधींमध्ये देण्यात येणार्‍या औषधांत केला जातो. आरोग्यवर्धिर्नी वटी, पंचामृतपर्पटी, रसराजरस, महालक्ष्मी विलास रस, नागार्जुनाभ्र रस, ब्राह्मी वटी, चंद्रकला रस, योगराज गुग्गुल, अर्शकुठार रस, वसंतकुसुमाररस, बृहतवातचिंतामणिरस इत्यादी औषध निर्मितीतसुद्धा अभ्रक भस्माचा उपयोग केला जातो.

काश्यप संहितेनुसार, अभ्रक (किंवा अभ्र) म्हणजे (सापाच्या) विषावरील उताराच्या कृतीमध्ये समाविष्ट केला जाणारा एक वनस्पतीजन्य घटक होय. काश्यप संहिता हा पाञ्चरात्र परंपरेतील एक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ असून तो तंत्र आणि विषचिकित्सा या दोन्हींशी संबंधित आहे, जी विषविज्ञानावरील (विषविद्या किंवा सर्पविद्या) आयुर्वेदिक अभ्यासाचे प्रतिनिधित्व करते. आठव्या अध्यायाच्या अंजन किंवा काटेरी झुडूप या भागात, काश्यपांनी अशा आठ प्रकारच्या वनस्पतींच्या संयोगांचे आणि संयोजनांचे वर्णन केले आहे, जे विषाला प्रभावीपणे निष्क्रिय करतात. काश्यपसंहितेनुसार (श्लोक ८.३८)—“शिलाल, चंदन, कुष्ठ, अभ्रक यांपासून काढलेले तेल तुळशीत बुडवून, त्यात थोडी मांसी घालून तापवून, आणि हिंगू पाण्यात भिजवलेली मोहरी व स्प्रक्का यांपासून विषनाशक औषधांचा एक गट तयार होतो ”

शिल्पशास्त्र शब्दकोशातील अभ्रक:
विष्णुधर्मोत्तरपुराणानुसार, अभ्रक (अभ्रक) किंवा “मायका” हा प्राचीन भारतीय चित्रकलेच्या परंपरेत रंग बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सामग्रीपैकी एक आहे . विष्णुधर्मोत्तरपुराण हा एक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ असून, तो (विश्वकोशीय स्वरूपाचा असल्याने) कला, वास्तुकला, संगीत, व्याकरण आणि खगोलशास्त्र यांसारख्या विविध सांस्कृतिक विषयांना हाताळतो. विष्णुधर्मोत्तरपुराणात पाच रंगांना प्राथमिक रंग मानले आहे (म्हणजेच, पांढरा, पिवळा, विलोमाताचा रंग, काळा, गडद निळा). रंग बनवण्यासाठी विविध सामग्री वापरल्याचे दिसून येते, उदा., अभ्रक (“मायका”). एक चित्रकार प्राथमिक रंगांचे मिश्रण करून शेकडो किंवा हजारो रंग तयार करू शकतो.

स्रोत : शोधगंगा: विष्णूधर्मोत्तरपुराणाच्या तृतीयाखंडातील कला आणि वास्तुकलेचे घटक

अभ्रकाचा उगम पुढीलप्रमाणे मानला जातो:
१. असे मानले जाते की, युद्धादरम्यान कार्यरत असलेल्या वज्रामधून (इंद्राचे शस्त्र) निर्माण झालेल्या अग्नीतून अभ्रकाची उत्पत्ती झाली . पुढे असेही म्हटले जाते की, त्या अग्नीच्या संपर्कात आलेल्या डोंगराळ प्रदेशांमध्ये अभ्रकाचे वितरण झाले.

सारांश:
आयुर्वेदिक रसशास्त्रानुसार, भस्म हे धातू किंवा खनिजांपासून बनवलेले विशिष्ट भाजलेले पदार्थ आहेत, ज्यांना जैवउपलब्ध आणि उपचारात्मकदृष्ट्या प्रभावी स्वरूपात रूपांतरित करण्यासाठी सखोल शोधन (शुद्धीकरण) आणि नियंत्रित मारण (दहन) प्रक्रियेतून जावे लागते. कमीत कमी विषारीपणासह प्रभावी उपचारात्मक परिणाम देण्याच्या क्षमतेमुळे या पदार्थांना आयुर्वेदात महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. सहस्रपुटी तंत्रामध्ये अभ्रक भस्म, जे अभ्रकापासून बनवलेले एक आयुर्वेदिक औषध आहे, तयार करण्यासाठी हजार वेळा पुट (भस्मीकरण) करण्याची प्रक्रिया केली जाते. ही काळजीपूर्वक आणि वारंवार केली जाणारी प्रक्रिया कच्च्या मालाला पूर्णपणे शुद्ध करण्यास आणि अंतिम उत्पादनाचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म सुधारण्यास मदत करते. परिणामी, भस्म अधिक सूक्ष्म, अधिक स्थिर आणि जैविक दृष्ट्या अधिक प्रभावी बनते. या सुधारणांमुळे, सहस्रपुटी पद्धतीने बनवलेले अभ्रक भस्म अधिक चांगले उपचारात्मक परिणाम आणि सुरक्षितता दर्शवते, ज्यामुळे ते आयुर्वेदिक उपचारांमध्ये, विशेषतः तारुण्यवृद्धी आणि सर्वांगीण आरोग्यासाठी एक महत्त्वाचे औषध ठरते.

घटक प्राथमिक खनिज
अभ्रक (मायका): वापरण्यापूर्वी शुद्ध केलेले
आयुर्वेदिक औषधी गुणधर्म:
• रसायन (कायाकल्प करणारे)
• बाल्या (शक्ती वाढवणारा)
• योगवाही (उत्प्रेरक)
• शोथहार (सूज कमी करणारे)
• वृष्य (कामोत्तेजक)
• त्रिदोष हरा (तिन्ही दोष संतुलित)
संकेत
• पिट्टा प्रकोप (उग्र पित्ता)
• पित्त प्रधान प्रमेहा (पित्त-प्रबळ मधुमेह/लघवीचे विकार)
• नेत्र निर्बलता (डोळा कमजोरी)
• श्वास (श्वास लागणे)
• कासा (खोकला)
• कफ वृद्धी (कफ वाढलेला)
• जीर्ण रोग (chronic illness)
• भ्रम (चक्कर येणे)
• प्रमेह (मधुमेह/मूत्रविकार)
• संग्रहणी (प्लीहेचे विकार)
• पंडू (ॲनिमिया)
• क्षय (क्षयरोग)
• विश्विकार (विषबाधा/विषजन्य विकार)
• कमला (कावीळ)
• गुलमा (पोटातील गाठ/गोळा)
• शूला (पोटशूळ/आतड्यांतील वेदना)
• आम (अपचन/पचनातील विषारी पदार्थ)
• कुष्ठ (त्वचेचे रोग)
• श्वास (दमा)
• मंदाई (अशक्तपणा/दुर्बलता)
• उदर व्यथा (पोटदुखी)
• रक्तपित्त (रक्तस्त्राव विकार)
• अर्शा (मूळव्याध)
• वात रोग (वात-संबंधित विकार)
• पित्त रोग (पित्ताशी संबंधित विकार)
• कफ रोग (कफ-संबंधित विकार)
• शुक्रस्तंभ (लैंगिक नपुंसकता)
• धातू निर्बलता (रक्त, स्नायू आणि इतर ऊतींची कमजोरी)
• कफावर (कफाशी संबंधित श्वसन विकार)
डोस:
१ ते २ रत्ती (१२५ ते २५० मिग्रॅ), दिवसातून दोनदा.
प्रतिबंध
• तीव्र आजारात वैद्यकीय देखरेखीशिवाय याचा वापर टाळावा.
• लहान मुलांमध्ये आणि गर्भवती महिलांमध्ये सावधगिरीने वापरा.

अभ्रक पावडर कशी वापरावी:
आयुर्वेदिक तज्ञांनी शिफारस केलेल्या डोसमध्येच घ्यावे. बहुतेकदा मध, तूप किंवा हर्बल डेकोक्शन्ससह सेवन केले जाते
सामान्यतः इतर आयुर्वेदिक औषधी वनस्पतींसह संयोजनात लिहून दिले जाते ते फक्त तज्ञांच्या देखरेखीखाली रोज निर्धारित डोसनुसार घ्यावे. अभ्रक भस्माचा मुख्य फायदा पारंपारिकपणे, आयुर्वेदात ते एक रसायन (पुनरुज्जीवनकारक) मानले जाते, जे शरीराच्या अनेक प्रणालींना आधार देते. जेव्हा ते प्रामाणिकपणे तयार केले जाते आणि मार्गदर्शनाखाली घेतले जाते, तेव्हा ते सुरक्षित आहे. शतकानुशतके आयुर्वेदात सुरक्षितपणे वापरले जात आहे. हो, बहुतेकदा अश्वगंधा, शतावरी किंवा त्रिकतु सोबत फॉर्म्युलेशनमध्ये लिहून दिले जाते, परंतु केवळ तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली वापरता येईल
अभ्रकाचे रासायनिक घटक रा. सं. KAl2 (AlSi3) O10 (OH)2. कधीकधी यात लोह, मॅग्नेशियम, कॅल्शियम, सोडियम, लिथियम, फ्ल्युओरीन व टिटॅनियम ही मूलद्रव्ये अल्प प्रमाणात आढळतात. पॅरागोनाइट हा शुभ्र अभ्रकाबरोबर आढळणारा त्याच्यासारखा प्रकार वेगळा ओळखू येत नाही. पॅरागोनाइटमध्ये पोटॅशियमच्या जागी मर्यादित प्रमाणात सोडियम आलेले असते [NaAl2 (AlSi3) O10 (OH)2]. असे हे महत्वाचे आयुर्वेदातील संयुग त्याच्या वेगवेगळ्या फायद्यामुळे प्रसिद्ध आहे.

संदर्भ:
मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती
प्रा. सुधाकर पंडित यांचा लेख
डोळे विलास, परांजपे , प्रकाश : टेक्स्ट बुक ऑफ रसशास्त्र , चौखंबा संस्कृत प्रतिष्ठान , नवी दिल्ली ,२००६
काशीनाथशास्त्री रसतरङ्गिणी, मोतिलाल बनारसीदास, दिल्ली, २०००.
झा, चन्द्रभूषणआयुर्वेदीय रसशास्त्र, चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन, वाराणसी, २०२०.
वैद्य, श्री. शं., डोळे, विलास रसशास्त्र, अनमोल प्रकाशन, पुणे, १९९७.
गुगल वरील लेख
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
२१.०५.२०२६