भारतीय स्त्री वैज्ञानिक मंजू शर्मा

शास्त्रज्ञ हे क्षेत्र भारतात तसे अतिशय दुर्लक्षित क्षेत्र आहे. खरे पाहता शास्त्रज्ञ हे आपल्या देशाचे खऱ्या अर्थाने हिरो आहेत. पण ते उच्चशिक्षित असूनही  दुर्दैवाने अतिशय दुर्लक्षित राहतात. त्यातून स्त्री शास्त्रज्ञ ह्या तर कर्तृत्ववान असूनही त्यांची माहिती सामान्य भारतीयांना नसते. म्हणूनच ‘भारतीय स्त्री वैज्ञानिक’ या सदरातून मराठीसृष्टीचे लेखक श्री रविंद्र वाळिंबे हे भारतातल्या स्त्री शास्त्रज्ञांची माहिती आपल्या वाचकांना देणार आहेत.

---

मंजू शर्मा यांचा जन्म १३ फेब्रुवारी १९४० रोजी झाला. त्या  एक भारतीय जैवतंत्रज्ञानी आणि भारतातील अनेक वैज्ञानिक संशोधन आणि धोरण-निर्धारण संस्थांचे प्रशासक आहेत. त्या   गुजरातमधील गांधीनगर येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ अॅडव्हान्स्ड रिसर्चचे अध्यक्ष आणि कार्यकारी संचालक होत्या.त्या  भारतीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान मंत्रालयात जैवतंत्रज्ञान विभागाचे सचिव होत्या   आणि २००७ मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

त्यांनी देशात अनेक संस्था स्थापन करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यात राष्ट्रीय रोगप्रतिकारक शक्ती संस्था, राष्ट्रीय वनस्पती जीनोम संशोधन संस्था, लखनौ आणि मदुराई येथील बायोमास संशोधन केंद्रे, दिल्ली विद्यापीठातील वनस्पती आण्विक जीवशास्त्र युनिट आणि डीएनए फिंगरप्रिंटिंग आणि डायग्नोस्टिक्स केंद्र यांचा समावेश आहे. मंजू शर्मा ह्या एक प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि राजकारणी मदन मोहन मालवीय यांच्या  नात आहेत. त्यांचे लग्न प्रसिद्ध मलेरियोलॉजिस्ट आणि कीटकशास्त्रज्ञ विनोद प्रकाश शर्मा यांच्याशी झाले आहे.

त्यांनी लखनौ विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली, प्रथम क्रमांक पटकावला आणि बिरबल साहनी मेमोरियल गोल्ड मेडल मिळवला. त्यांनी १९६१ मध्ये लखनौ विद्यापीठातून पीएचडी केली आणि नंतर पर्ड्यू विद्यापीठात पोस्टडॉक्टरल संशोधक म्हणून काम केले. त्यानंतर त्या  डेहराडून येथील वन संशोधन संस्थेत सामील झाल्या , जिथे त्यानी  लाकडाच्या वनस्पतींवर संशोधन करताना सिलिका सामग्री आणि लाकडाच्या कडकपणामधील संबंध स्थापित केला.

१९७४ मध्ये त्या  भारतीय विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागात वरिष्ठ वैज्ञानिक अधिकारी म्हणून रुजू झाल्या .

पुरस्कार आणि सन्मान

महिला शास्त्रज्ञांसाठी चांदबेन मोहनभाई पटेल औद्योगिक संशोधन पुरस्कार

बोरलॉग पुरस्कार (१९९५)

राष्ट्रीय विज्ञान अकादमीच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा

इंडियन सायन्स काँग्रेस असोसिएशनचे अध्यक्ष (१९९९)

जीएम मोदी विज्ञान पुरस्कार (२००२)

पद्मभूषण (२००७)

मानद डॉक्टरेट, पर्ड्यू विद्यापीठ (२०१२)

त्या विज्ञानातील महिलांवरील आंतरराष्ट्रीय विज्ञान परिषदेच्या पहिल्या अध्यक्षा होत्या

— रवींद्र शरद वाळिंबे