कसं हुईन तं हू माय…

“कसं हुईन तं हू माय…” – एक गावरान झणझणीत गोष्टींचा रस्सा!

अमृता खंडेराव यांचं हे कथासंग्रह म्हणजे विदर्भाच्या मातीतून उगम पावलेलं, चुलीवर शिजवलेलं आणि बोलीभाषेच्या फोडणीने झणझणीत झालेलं साहित्यिक जेवण आहे. हे पुस्तक वाचताना वाटतं, आपण एखाद्या खेड्यातल्या अंगणात बसलो आहोत, समोर चुलीवर भाकरी भाजतेय, आणि आजूबाजूच्या बायका आपापल्या कहाण्या सांगतायत—कधी हसवणाऱ्या, कधी डोळ्यांत पाणी आणणाऱ्या, पण नेहमीच मनात घर करणाऱ्या.

अमृताने फेसबुक वर वऱ्हाडी भाषेतील रोजच्या जीवनातील अप्रतिम प्रसंग आधीच प्रकाशित केले होते. मराठी वाचकांची उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया मिळत असल्याने फेसबुक पेजवर त्यांचे दैनिक लिखाण प्रचंड गाजले आहे.
ग्रामीण भागातील प्रश्न, तेथील अनुभव संपन्न अल्पशिक्षित लोकांची लयदार आकर्षक संवाद अमृताने टिप कागदा प्रमाणे अचूक टिपले आहेत.

सोशल मीडियावर नेहमीच भटकणारी युवा पिढी मोजके संक्षिप्त वाचणारी आहे. तेथे रिल,व्हिडिओ चा चांगलाच सुळसुळाट आहे.परंतु अमृताने खुसखुशीत खमंग वऱ्हाडी शैलीत सर्वच प्रसंग चांगले खुलवले आहेत. आजकाल कोणी वाचत नाही या नकारात्मक रडगाण्याला छेद देणारा सुरेल सूर आहे.

तिचे वाचन दांगडे आहे,ती स्वतः लेखिका आहे त्यामुळे छोट्या छोट्या गोष्टी सुद्धा कलात्मक रित्या रंगवले आहेत. नर्म विनोदी शैली सोबत सामाजिक भान राखून समज हिताचे गंभीर चिंतन सुद्धा आहे. तिचा मूळ पिंड कवितेचा परंतु ग्रामीण भागातील वैविध्य , अनेक प्रसंग,अनुभवाने तिचे गद्य लेखन प्रभावी झाले आहे.

तिच्या या संग्रहातील काही वैशिष्ट्य म्हणजे
– सासरच्या तापत्रयातही गुलबकावलीसारखा प्रसन्नपणा जपणाऱ्या सासुरवाशिणी
– “मेहबुब्याची चप्पल” पासून “बोंबलाची थैली” पर्यंत अस्सल वैदर्भी किस्से
– इल्याच्या लग्नात हिरो होंडासाठी अडून बसणारा वरबाप आणि त्याची बाटलीवर तडजोड
– जंगलात सरपण गोळा करताना मास्तरच्या बायकोला विचारले जाणारे भोचक प्रश्न:
“तुह शिकशेन किती झार्ल वं बहिन?”

विनोदाचा झणझणीत ठसका आहे.

हे पुस्तक हसवण्यासाठी हसवत नाही—हसवताना विचार करायला लावतो. लेखिकेचा विनोद हा उगाचच केलेला नाही, तो तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग आहे. एखाद्या सासूच्या तोंडून “कसं हुईन तं हू माय…” हे वाक्य ऐकताना वाटतं, ही गोष्ट नाही, ही तर आपल्या आजूबाजूचीच परिस्थिती आहे!

वऱ्हाडी बोलीचा मुक्तहस्त वापर म्हणजे या पुस्तकाची खरी लज्जत. “पिडाड्या”, “दांगडू”, “मुंगाड्या”, “वेटाळ” असे शब्द वाचताना वाटतं, आपण शब्दकोशात नाही, तर गावात फेरफटका मारतोय.

या गोष्टी केवळ मनोरंजन नाहीत—त्या सामाजिक आरशातलं प्रतिबिंब आहेत. बाईच्या आत्मसन्मानाची लढाई, अंधश्रद्धेच्या विळख्यात अडकलेली मानसिकता, आणि तरीही थट्टामस्करी करत जगण्याची ताकद—हे सगळं एका गोष्टीत गुंफून अमृता खंडेराव आपल्याला दाखवतात.

शहरातल्या वाचकांना ग्रामीण स्त्रियांचं जगणं समजावं, त्यांचं दुःख आणि आनंद अनुभवता यावा, यासाठी हे पुस्तक म्हणजे एक भावनिक पुल आहे.

मराठी भाषा विज्ञान या दृष्टीने हा संग्रह महत्वपूर्ण ऐवज आहे. विदर्भातील अनेक नवीन शब्द मराठी भाषेची श्रीमंती वाढवतात.

“कसं हुईन तं हू माय…” मध्ये वऱ्हाडी बोलीचं वैभव आणि लोकभाषेचं सौंदर्य आहे.

अमृता खंडेराव यांच्या या कथासंग्रहात वऱ्हाडी बोली ही केवळ संवादाचं माध्यम नाही तर लोकभाषेचा जिवंत रसदार रस्सा आहे. विदर्भाच्या मातीतून आलेली ही भाषा गावरान, रांगडी, पण तितकीच रसाळ आणि जिवंत आहे.

– गावरान झटका – बोलीतला उच्चार, शब्दांची लय, आणि वाक्यरचना वाचकाला थेट गावाच्या अंगणात नेऊन बसवते.
उदा. “तुह शिकशेन किती झार्ल वं बहिन?”, “हाव काय…” — यातला सूर, लय, आणि सहजपणा हा केवळ वऱ्हाडी भाषेतच मिळतो.
– भावनांचा थेट स्पर्श – ही भाषा अलंकारिक नाही, पण मनाला भिडणारी आहे. राग, प्रेम, टोमणा, हसवणूक—सगळं थेट पोहोचतं.
– शब्दसंपत्तीचं वैभव – पिडाड्या, दांगडू, वेटाळ, मुंगाड्या, बोंबलाची थैली असे शब्द केवळ अर्थ सांगत नाहीत, तर त्या परिस्थितीचं चित्र डोळ्यांसमोर उभं करतात.

लोकभाषेचा संदर्भ आणि भूमिका
सांस्कृतिक ओळख –

वऱ्हाडी बोली ही विदर्भातील ग्रामीण समाजाची सांस्कृतिक ओळख आहे. ती वापरल्याशिवाय त्या जगण्याचा खरा रंग पकडता येत नाही.
व्यक्तिचित्रणाची ताकद – बोलीमुळे पात्रं हाडामासाची वाटतात. सासू, सून, शेजारीण, पिदाड्या बाप—सगळे जिवंत होतात.

विनोद आणि व्यंग – लोकभाषेतला विनोद हा कृत्रिम नसतो. “बंदा पगार सासूच्या हातात देत आशिन तुहा नवरा…” अशा वाक्यांतून परिस्थितीवर हलकंफुलकं पण चपखल भाष्य होतं.
– सामाजिक वास्तवाचं आरसपानी चित्रण – बोलीतून ग्रामीण स्त्रियांच्या संघर्षाचं, अंधश्रद्धेचं, आणि नातेसंबंधातील गुंतागुंतीचं वास्तव अधिक प्रभावीपणे समोर येतं.

हे पुस्तक वाचताना असं वाटतं की आपण केवळ गोष्टी वाचत नाही, तर त्या ऐकतो आहोत—गावच्या चौकात, पाखरांच्या किलबिलाटात, आणि चुलीच्या धुरात. वऱ्हाडी बोली ही इथे केवळ भाषिक साधन नाही, तर भावनिक पूल आहे—शहरी वाचकाला ग्रामीण जगण्याशी जोडणारा.

लेखिकेच्या लेखनातील बंधुता, समानता आणि माणुसकीची भावना

अमृता खंडेराव यांच्या कथालेखनात वऱ्हाडी बोलीचा गावरान गोडवा जसा आहे, तसाच मानवी नात्यांचा ऊबदार स्पर्शही आहे. त्यांच्या कथा केवळ घटनांचा संग्रह नसून, त्या मानवी मूल्यांचा जिवंत दस्तऐवज आहेत—ज्यात बंधुता, समानता आणि माणुसकी या तीनही भावनांचा ठसा स्पष्ट जाणवतो.

बंधुतेची भावना
– त्यांच्या कथांतील पात्रं एकमेकांच्या सुख-दुःखात खांद्याला खांदा लावून उभी राहतात.
– गावकुसातील नाती—शेजारी, नातेवाईक, मित्र—यांच्यातील परस्पर आधार आणि जिव्हाळा वाचकाला आपलासा वाटतो.
– संकटाच्या वेळी “आपलं माणूसपणच खरी ताकद आहे” हा संदेश त्यांच्या लेखनातून उमटतो.

– लेखिका स्त्री-पुरुष, जात-धर्म, श्रीमंत-गरीब या भेदांच्या पलीकडे जाऊन माणसाला माणूस म्हणून पाहतात.
– त्यांच्या कथांमध्ये स्त्री पात्रं केवळ घरापुरती मर्यादित नसून, स्वतःचा आवाज आणि निर्णयक्षमता असलेली दिसतात.
– सामाजिक स्तरातील तफावत दाखवतानाही त्या कोणालाही कमीपणा न देता, समानतेचा हक्क अधोरेखित करतात.

– लेखिकेच्या कथांमध्ये माणुसकी ही केवळ विचारधारा नाही, तर कृतीतून दिसणारी गोष्ट आहे.
– एखाद्याला मदत करणे, दुःखात साथ देणे, अन्यायाविरुद्ध उभं राहणं—ही कृती त्यांच्या पात्रांच्या स्वभावाचा भाग आहे.
– वऱ्हाडी बोलीतून व्यक्त झालेली ही माणुसकी वाचकाच्या मनात थेट पोहोचते, कारण ती कृत्रिम नसून जगण्यातून आलेली आहे.

अमृता खंडेराव यांच्या लेखनातली बंधुता ही नात्यांची ऊब आहे, समानता ही न्यायाची पायरी आहे, आणि माणुसकी ही त्या सगळ्यांना जोडणारी सुवर्णसाखळी आहे. त्यांच्या कथा वाचताना वाचकाला जाणवतं—भाषा, बोली, प्रांत काहीही असो, माणसाला माणूस ठेवणाऱ्या या भावना सार्वत्रिक आहेत.

एकंदरीत काय?
“कसं हुईन तं हू माय…” हे पुस्तक म्हणजे गावरान चव, ग्रामीण रंग, आणि मानवी भावनांचा झणझणीत फोडणीचा गोष्टींचा ताट. वाचकांनी हे पुस्तक वाचताना फक्त डोळ्यांनी नाही, तर मनाने आणि हृदयाने वाचावं—कारण इथल्या गोष्टी हाडामासाच्या आहेत, आणि त्या आपल्यातल्या माणुसकीला हलवून जातात.

वाचाल तर हसाल… आणि थोडं अंतर्मुखही व्हाल!

अमृताच्या आगामी लेखन कार्यास हार्दिक शुभेच्छा

~ विजय नगरकर
अहिल्यानगर महाराष्ट्र
vpnagarkar@gmail.com

मो 9422726400