लिथियम एक बहुचर्चित धातू

सन १८१७ साली स्वीडिश रशायनशास्त्रज्ञ आर्फेडसन यांनी लिथियमचा शोध लावला. त्यावेळी त्यांना कल्पनाही नसेल की जवळ जवळ दोनशे वर्षानंतर ह्याच्या मुळे जगात क्रांती घडेल. लिथियम धातूत संशोधन होऊन आज लिथियम शिवाय जागतिक दळण वळणात प्रचंड बदल झाला तो त्याचा उपयोग वापरात येणाऱ्या बॅटरी मद्धे असणाऱ्या लिथियम मुळे. आता परिस्थिती अशी आहे कि लिथियम बॅटरी शिवाय पण हालत नाही. या धातूचा वापर भ्रमणभाष, भ्रमणसंगणक, विद्युत् वाहने यांची बॅटरी, तसेच पुनर्भरणीय (रिचार्जेबल) बॅटरी तसेच संदेश परिवहनात त्याच्यामुळे प्रचंड वेळ वाचत आहे.

तर अशा ह्या लिथीयम आज आपण माहिती घेणार आहोत. लिथियम (अणुक्रमांक ३) अल्कली धातूरूप रासायनिक पदार्थ. ग्रीक भाषेतील शब्द लिथॉस म्हणजे दगड या अर्थाने या धातूस लिथियम नाव देण्यात आले आहे. १८१७ साली स्वीडिश रशायनशास्त्रज्ञ आर्फेडसन यांनी लिथियमचा शोध लावला. तर १८५५ साली जर्मन रशायनशास्त्रज्ञ बुनसेन आणि इंग्लिश रशायनशास्त्रज्ञ मॅथिसन यांनी स्वतंत्रपणे, वितळलेल्या लिथियम क्लोराईडपासून विद्युतविच्छेदन करून लिथियमची शुद्ध प्रत मिळविली.

लिथियम हा धातू मृदु व रुपेरी रंगाचा असून पाण्यापेक्षा अर्ध्या वजनाचा आहे, हलकेपणात लिथियमचा कोणीच प्रतिस्पर्धी नाही. त्याच्यापेक्षा ऍल्युमिनियम ५ पट, लोखंड १५ पट आणि ओस्मियम ४० पट अधिक वजनदार आहेत. सभोवतालच्या सर्वसाधारण तपमानातदेखील लिथियम हवेतील हायड्रोजन, नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्याशी द्रुतगतीने प्रक्रिया पावतो. म्हणून लिथियम वॅसलीन किंवा तत्सम मेणचट पदार्थात खोल साठवून ठेवतात. हायड्रोजनशी संयोग पावण्याच्या या गुणधर्मामुळे लिथियम अनेक ठिकाणी उपयोगी पडतो उदा. पाणीबुडीतील हवा शुद्ध करण्यासाठी, विमानातील श्वसन उपकरणांमध्ये, वातानुकूल उपकरणांमध्ये, इ.

आढळ:
लिथियम पृथ्वीच्या कवचातील अग्‍निज खडकामध्ये दहा लाख भागांत सु. ६५ भाग व समुद्राच्या पाण्यात एक कोटी भागांत सु. १ भाग या प्रमाणात आढळते. नैसर्गिक रीत्या आढळणाऱ्या मूलद्रव्यांच्या विपुलतेच्या प्रमाणानुसार त्याचा पृथ्वीच्या कवचात २८ वा क्रमांक व समुद्राच्या पाण्यात १७ वा क्रमांक लागतो. ते प्राण्यांमध्ये व काही वनस्पतींमध्येसुद्धा (उदा., कोको, तंबाखू इ.) आढळते. ते सूर्याच्या वातावरणातही आढळले आहे. लिथियम कच्च्या रूपातील धातूचे आमापन (Assay) नेहमी लिथियम ऑक्साइड (Li2 O) या संयुगाच्या टक्केवारीमध्ये दिले जाते. उत्तर अमेरिकेमध्ये स्पॉड्युमीन हे खनिज फेल्‍स्पाराबरोबर पेग्मटाइट खडकांत आढळते. लेपिडोलाइट व पेटॅलाइट ही खनिजे आफ्रिकेमध्ये आणि अँब्‍लिगोनाइट हे महत्त्वाचे खनिज यूरोप, आफ्रिका व दक्षिण अमेरिकेत सापडते. भारतात मध्य प्रदेश, बिहार व राजस्थान येथील अभ्रकाच्या साठ्यांत लेपिडोलाइट आढळते.

राजस्थान राज्यातील नागौर जिल्ह्यात लिथियमचा तब्बल १ कोटी ४० लाख टन साठा सापडला आहे. एवढ्या मोठ्या प्रमाणात लिथियमचा साठा सापडल्यामुळे भारताची लिथियमची ८० टक्के मागणीची पूर्तता होऊ शकते, असे तज्ञांचे मत आहे. याआधी जम्मू-काश्मीरमध्ये लिथियमचा ५० लाख टन साठा सापडला होता. जगातील सर्वात मोठे लिथियमचे साठे सध्या ऑस्ट्रेलियात आहेत, परंतु या बाजारपेठेत चीनची पूर्ण मक्तेदारी आहे. लिथियमचा हा साठा भारतात सापडल्याने भारताचे चीनवरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते. अलीकडे देशात इलेक्ट्रिक वाहनांची मागणी देखील वाढली आहे आणि लिथियमसह या उद्योगात बरीच वाढ दिसून येते. लिथियम, निकेल आणि कोबाल्टसारख्या अनेक खनिजांसाठी भारत आयातीवर अवलंबून आहे. यामुळे भारताचे चीनवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणात उणावणार आहे.

संयुगे:
लिथियम कार्बोनेट: ( Li2CO3). वितळबिंदू ७२.६० ¬¬से. पाण्यात किंचित विद्राव्य. या संयुगाचा उपयोग मृत्तिका उद्योगात चिनी मातीच्या भांड्यात चकाकी आणणारे एनॅमल निर्माण करण्याकरिता, विशिष्ट प्रकारच्या काचा तयार करण्याकरिता, तसेच इतर लिथियम संयुगे तयार करण्यासाठी होतो.

लिथियम हायड्राइड: (LiH).वितळबिंदू ६८६.४० से. पाण्याबरोबर जोरदार विक्रीया होते. अमोनिया (NH3¬) बरोबर विक्रीया होऊन अमाइड तयार होते. लिथियम अल्युमिनियम हायड्राइड (LiAIH4) आणि लिथियम हायड्राइडाची बोरॉन फ्ल्युओराइ डायएथिल इथरेट [ BF3 . (C2H5)2 O] बरोबर महत्त्वाची विक्रीया होऊन लिथियम बोरोहायड्राइड (LiBH4) आणि तयार होते.

लिथियम हायड्रॉक्साइड मोनोहायड्रेट: (LiOH. H2O), वितळबिंदू ४७१० से. पांढरे चूर्ण पाण्यात विद्राव्य. तापविले असता निर्जलीकृत (पाणी निघून जाण्याची क्रिया) होते. प्राण्यांची चरबी लिथियम हायड्रॉक्साइडबरोबर शिजविली असता लिथियम स्टिअरेट तयार होते. त्याचा उपयोग वंगणाचे ग्रीज तयार करण्यासाठी होतो.

लिथियम ब्रोमाइड: (LiBr), लिथियम क्लोराइड: (LiCl), लिथियम क्लोराइड: (LiCl). लिथियम फ्ल्युओराइड: (LiF). ही इतर संयुगे आहेत.

इतिहास:
पहिले लिथियम योहान ऑगस्ट आर्वेडसन यांनी वर सांगितल्या प्रमाणे लिथियमचा शोध लावला. हा एक नवीन अल्कली धातू आणि सोडिअमचे हलके रूप आहे, हे त्यांच्या लक्षात आले. तथापि, सोडिअमच्या विपरीत, ते विद्युत अपघटनाद्वारे (इलेक्ट्रोलिसिस) त्याला वेगळे करू शकले नाहीत. १८२१ मध्ये विल्यम ब्रँड यांनी या पद्धतीने अगदी थोड्या प्रमाणात ते मिळवले, परंतु मोजमाप करण्यासाठी ते पुरेसे नव्हते. अखेरीस १८५५ मध्ये जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ रॉबर्ट बन्सेन आणि ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ ऑगस्टस मॅथिसन यांनी वितळलेल्या लिथियम क्लोराइडच्या विद्युत अपघटनाद्वारे ते मोठ्या प्रमाणात मिळवले.

रसायनशास्त्र लिथियम:
लिथियम (Li) हा सर्वात हलका धातू आणि सर्वात कमी घनता असलेला घन मूलद्रव्य आहे. हा एक मऊ, चांदरी-पांढरा धातू आहे जो अत्यंत प्रतिक्रियाशील आणि ज्वलनशील आहे. लिथियम हे आवर्त सारणीतील (Periodic Table) तिसरे मूलद्रव्य आहे आणि त्याचा अणुक्रमांक ३ आहे.

लिथियमचे आरोग्यावरील परिणाम:
लिथियम हे एक आवश्यक मूलद्रव्य आहे, आणि त्याच्या संपर्कात येण्यामुळे विविध आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात, ज्यामध्ये हे समाविष्ट आहे:

• त्वचेची जळजळ: लिथियममुळे त्वचेची जळजळ, लालसरपणा आणि जळणे होऊ शकते.
• डोळ्यांची जळजळ: लिथियममुळे डोळ्यांची जळजळ, लालसरपणा आणि वेदना होऊ शकते.
• श्वसनाच्या समस्या: लिथियम धुळीच्या श्वासावाटे शरीरात जाण्यामुळे खोकला, घरघर आणि श्वासाची त्रासदायकता अशा श्वसनाच्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
• जठरांत्रिक समस्या: लिथियम गिळल्याने मळमळ, उलट्या आणि अतिसार अशा जठरांत्रिक समस्या होऊ शकतात.
• मज्जासंस्थेच्या समस्या: लिथियममुळे कंप, स्नायूंची कमकुवतपणा आणि गोंधळ अशा मज्जासंस्थेच्या समस्या होऊ शकतात.

लिथियमचा पर्यावरणावरील परिणाम:
लिथियम खाणकाम आणि प्रक्रिया यांचा पर्यावरणावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. लिथियम उत्पादनाच्या काही पर्यावरणीय परिणामांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

• जल प्रदूषण: लिथियम खाणकाम आणि प्रक्रियेमुळे जड धातू आणि इतर प्रदूषकांसह पाण्याचे स्रोत दूषित होऊ शकतात.

• वायू प्रदूषण: लिथियम खाणकाम आणि प्रक्रियेमुळे धूळ आणि सल्फर डायऑक्साइड सारखे हानिकारक प्रदूषक हवेत सोडले जाऊ शकतात.

• जमिनीची ऱ्हास: लिथियम खाणकाम आणि प्रक्रियेमुळे मोठ्या प्रमाणात जमीन ऱ्हासग्रस्त आणि वापरायला अयोग्य राहू शकते.

लिथियम हा अनेक उपयोग असलेला बहुमुखी धातू आहे. तथापि, तो एक विषारी धातू देखील आहे जो मानवी आरोग्य आणि पर्यावरणासाठी धोका निर्माण करू शकतो. कोणत्याही उपयोगात लिथियम वापरण्यापूर्वी त्याचे फायदे आणि संभाव्य धोके यांचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे.

लिथियमचे गुणधर्म:
भौतिक गुणधर्म: (Physical properties)
• अणुक्रमांक: ३ अणुवस्तुमान: ६.९४
• द्रावणांक: १८०.५४ °से (३५६.९९ °फॅ)
• उत्कलनांक: १३१७ °से (२३९८.४ °फॅ)
• घनता
• खोलीच्या तापमानात स्थिती: घन
• रंग: चांदरी-पांढरा

प्रचुरता आणि उपलब्धता:
• पृथ्वीच्या कवचातील प्रचुरता: २० पीपीएम
• सर्वात सामान्य लिथियमयुक्त खनिजे: स्पोड्युमेन, पेटालाइट, लेपिडोलाइट, अॅम्ब्लिगोनाइट
• लिथियमचे मुख्य स्रोत: ऑस्ट्रेलिया, चिली, आर्जेंटिना, चीन, युनायटेड स्टेट्स, राजस्थान(भारत)
लिथियमचा पर्यावरणावरील परिणाम:
• लिथियम खाणकाम: लिथियम खाणकामामुळे जल प्रदूषण, वायू प्रदूषण आणि वनतोड अशा पर्यावरणावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतात.
• लिथियम पुनर्वापर: लिथियम-आयन बॅटऱ्यांची पुनर्चक्रण केली जाऊ शकते, ज्यामुळे लिथियम खाणकामाचा पर्यावरणावरील परिणाम कमी करण्यास मदत होते.

लिथियमचे उपयोग:
लिथियमचा उपयोग पदार्थास खास प्रकारची चकाकी देण्यात, रंगांमध्ये, चिनी मातीच्या वस्तुंमध्ये करतात. लिथियम फ्ल्युरॉक्साइड पासून तयार करण्यात येणारी विशेष काच अतिउच्च पारदर्शकता या गुणामुळे दुर्बिणीसाठी वापरतात. या काचेतून अतिनील किरण आरपार जाऊ शकतो. लिथियमची काही संयुगे स्टिअरेट, पामिटेट वगैरे विस्तृत तपमानातही आपले भौतिक गुणधर्म टिकवून ठेऊ शकत असल्याने त्यापासून उत्तम प्रकारचे वंगण तयार करता येते. जिथे शून्य अंश से.च्या खाली तपमान जाते अशा ठिकाणी मोटारींमध्ये हे वंगण म्हणून वापरले जाते. बेरिलियम, तांबे, जस्त आणि चांदी यांचे लिथियम युक्त मिश्रधातू विविध क्षेत्रात मान्यता पावलेले आहेत.

बॅटऱ्या : लिथियम-आयन बॅटऱ्या लॅपटॉप, सेल फोन आणि इलेक्ट्रिक वाहने यासह विविध इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये वापरल्या जातात. लिथियम-आयन बॅटऱ्या हलक्या, शक्तिशाली आणि दीर्घ आयुष्याच्या असतात.

औषधे : लिथियमचा वापर द्विध्रुवी विकाराच्या उपचारासाठी औषध म्हणून केला जातो. मनाची स्थिरता राखण्यासाठी आणि उन्माद आणि नैराश्याच्या प्रकरणांना प्रतिबंध करण्यासाठी ते प्रभावी आहे.

काच आणि मातीची भांडी : लिथियमचा वापर काच आणि मातीची भांडी तयार करण्यासाठी केला जातो. हे काच मजबूत आणि उष्णतेस प्रतिरोधक बनवते.

प्रणाली तेल:
लिथियमचा वापर प्रणाली तेल (‘यंत्रातील वंगण प्रणाली’) तयार करण्यासाठी केला जातो. हे हलणाऱ्या भागांमधील घर्षण आणि झीज कमी करते.

रॉकेट प्रणोदक:
लिथियमचा वापर रॉकेट प्रणोदक ((propellent असा आहे. याचा अर्थ एखाद्या वस्तूला किंवा वाहनाला पुढे ढकलणारा पदार्थ किंवा वायू असा होतो.) हे एक शक्तिशाली इंधन आहे जे अतिशय उच्च तापमानात जळते.

अणुसंलयन: (Nuclear Fusion)
लिथियमचा वापर अणुसंलयन रिऍक्टरमध्ये केला जातो. संलयन प्रतिक्रियेसाठी ट्रिटियम तयार करणाऱ्या प्रजनन प्रक्रियेत तो एक महत्त्वाचा घटक आहे.

इतर उपयोग:
लिथियमचा वापर इतर अनेक अनुप्रयोगांमध्ये देखील केला जातो, ज्यामध्ये हे समाविष्ट आहे:
• वातानुकूलन प्रणाली
• आतषबाजी
• छायाचित्रण
• टांकसाळी
• वेल्डिंग

लिथियमचे परिणाम:
लिथियम हे द्विध्रुवी विकाराच्या ((बायपोलर डिसऑर्डर) उपचारासाठी वापरले जाणारे औषध आहे. लिथियम मेंदूतील सेरोटोनिन आणि डोपामाइन सारख्या काही न्यूरोट्रांसमीटर्सचे संतुलन बदलून कार्य करते.

लिथियमचे सकारात्मक परिणाम:
द्विध्रुवी विकार असलेल्या लोकांवर लिथियमचे अनेक सकारात्मक परिणाम होऊ शकतात, ज्यामध्ये हे समाविष्ट आहे:
• मनाची स्थिरता: लिथियम मनाची स्थिरता राखण्यास आणि उन्माद आणि नैराश्याच्या प्रकरणांना प्रतिबंध करण्यास मदत करू शकते.
• आत्महत्येचा धोका कमी: द्विध्रुवी विकार असलेल्या लोकांमध्ये आत्महत्येचा धोका कमी करण्यासाठी लिथियम प्रभावी ठरले आहे.
• संज्ञानात्मक कार्यात सुधारणा: लिथियममुळे द्विध्रुवी (बायपोलर डिसऑर्डर) विकार असलेल्या लोकांमध्ये स्मृती, लक्ष आणि एकाग्रता यासह संज्ञानात्मक कार्यात सुधारणा होऊ शकते.
• लिथियममध्ये न्यूरोप्रोटेक्टिव्ह परिणाम असल्याचे दिसून आले आहे, जे न्यूरोडिजनरेटिव्ह विकारांच्या प्रगतीला प्रतिबंध करण्यास मदत करू शकतात.

लिथियमचे नकारात्मक परिणाम:
लिथियमचे सर्वात सामान्य दुष्परिणाम यामध्ये समाविष्ट आहेत:
• मळमळ
• उलट्या म्हणजे पोटातील आशय तोंडातून जोरात बाहेर फेकणे, सहसा पोटातील हानिकारक पदार्थ काढून टाकण्यासाठी एक प्रतिवर्त क्रिया म्हणून. हे सहसा मळमळ, संसर्ग, अन्न विषबाधा किंवा जठरांत्रिक जळजळ यांच्याशी संबंधित असते. उलट्या ही एक संरक्षणात्मक यंत्रणा असू शकते, परंतु सतत किंवा तीव्र उलट्या अंतर्निहित वैद्यकीय स्थितीचे संकेत देऊ शकतात ज्यासाठी व्यावसायिक मूल्यांकन आवश्यक आहे.
• अतिसार म्हणजे दिवसातून तीनपेक्षा जास्त वेळा होणारे वारंवार, पातळ किंवा पाण्यासारखे
विष्ठा. हे सहसा व्हायरल संसर्ग, जसे की नोरोव्हायरस किंवा रोटाव्हायरस, बॅक्टेरियल
संसर्ग, अन्न असहिष्णुता किंवा जठरांत्रिक विकार यामुळे होते. लक्षणांमध्ये पोटातील गोळा,
मळमळ आणि निर्जलीकरण यांचा समावेश होऊ शकतो. उपचारामध्ये सामान्यतः
पुनर्जलीकरण, आहारातील समायोजन आणि मूळ कारणावर उपचार यांचा समावेश असतो.
• तहान
• बहुमूत्रता (वारंवार लघवी होणे)
• कंप
• वजन वाढ हे शरीर वापरतानापेक्षा जास्त कॅलरीचे सेवन केल्याचा परिणाम आहे, ज्यामुळे
शरीरातील चरबी वाढते.
• केस गळणे
• त्वचेचा पुरळ
लिथियममुळे अधिक गंभीर दुष्परिणाम देखील होऊ शकतात, जसे की:
• मूत्रपिंडाची इजा
• थायरॉईड विकार
• मधुमेह इन्सिपिडस (अतितृष्णा आणि वारंवार लघवी होण्याची स्थिती)
• अपस्मार
• कोमा

लिथियम घेण्यासाठी कोणती काळजी घ्यावी?
तुमच्या डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणेच लिथियम घ्यावे. निर्धारित केलेल्यापेक्षा जास्त किंवा कमी लिथियम घेऊ नका.
खालील व्यक्तींनी लिथियम घेऊ नये:
• मूत्रपिंडाचा रोग
• थायरॉईड विकार
• मधुमेह इन्सिपिडस
• हृदयरोग
• अपस्माराचा इतिहास

गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या व्यक्तींनी लिथियम काळजीपूर्वक वापरावे.

लिथियम बॅटरी विशेष टीप:
अख्ख जग ज्या बॅटरीवर चालतं त्या ताकदवान ‘लिथियम बॅटरी’ बद्दल जाणून घ्या!!
आपल्या रोजच्या वापरातल्या अनेक उपकरणांमध्ये, म्हणजे शुद्ध मराठीत सांगायचं तर डिव्हाइसमध्ये लिथियम बॅटर्‍या वापरल्या जातात. चार-आठ आण्याच्या या बॅटर्‍यांनी जुन्या मोठ्ठ्या बॅटर्‍यांचा वापर अगदी मर्यादीत करून टाकला आहे. या बॅटरीत जो धातू वापरला जातो त्याचं नाव लिथियम आहे. म्हणून या बॅटरीला लिथियम आयॉन बॅटरी म्हणतात. साधारण सत्तर-ऐंशी वर्षांपूर्वी लिथियमपासून बॅटरी बनवता येईल असं कुणी म्हटलं असतं तर त्याला नक्कीच वेड्यात काढलं गेलं असतं.

लिथियम बॅटरी येण्यापूर्वी बरीच वर्षं आपण एव्हरेडीच्या लाल बॅटर्‍या वापरायचो. ही बॅटरी काही कालावधीने संपून जायची. ते संपलेले सेल फेकून देताना फार वाईट वाटायचे. त्या बॅटरीचा भुगा गावठी दारु बनवणारे वापरायचे, कारण त्यात नवसागर असायचा. गावठी दारु बंद व्हावी म्हणून सरकारने नवसागरावर बंदी आणली होती. मग बॅटरीचा भुगा वापरला तर दारुत विष उतरायचे. लोकं मरायची. संपलेल्या बॅटरीचा इतकाच उपयोग व्हायचा. त्यानंतर अल्कलाइन बॅटरीचे दिवस आले. रीचार्ज होणार्‍या बॅटर्‍या आल्या.

रीचार्ज होणार्‍या बॅटरीचा एक तोटा होता, तो म्हणजे या बॅटर्‍यांना विसरभोळ्या होत्या. त्याला मेमरी लॉस म्हणतात. संपूर्ण रिकाम्या होण्याआधी जर चार्जींगला लावल्या, तर चार्ज जितका कमी झाला असेल तितक्याच त्या बॅटर्‍या चार्ज व्हायच्या. १०० टक्के चार्ज होण्याचं विसरूनच जायच्या. याखेरीज बॅटर्‍या लिक व्हायच्या. लिक झाल्या की ज्या डिव्हाइसच्या आत असायच्या, त्या डिव्हाइसचा सत्यानाश व्हायचा.

दिवसेंदिवस उपकरणांचा खप वाढला आणि आकार कमी व्हायला लागला. उपकरणाचे वजन आणि आकार बॅटरीच्या वजन आकारावर अवलंबून असल्यामुळे छोट्या आकाराच्या बॅटर्‍यांची गरज वाढली आणि लिथियम बॅटरीचा खप वाढायला लागला. एकूणात वापर वाढला म्हणून उत्पादन वाढले. प्रश्न असा आहे की लिथियम बॅटरीचा आकार लहान असला तरी पॉवर तेव्हढीच कशी मिळते याचे उत्तर असे की लिथियम सर्वसाधारण बॅटरीच्या सहापट पॉवर जमा करू शकतो. त्यामुळे आकार कमी झाला.

आता तर अमेरिकेसारख्या देशात लिथियम बॅटरीशिवाय जगणं मुश्किल झालं आहे, इतका लिथियम बॅटरीचा वापर होतो आहे. लिथियम बॅटरी नसेल तर मोबाईल नाही, कॅल्क्युलेटर नाही, टेस्ला पण नाही. लिथियम बॅटरीवर आज टेस्ला सारखी गाडी ताशी ३०० किलोमीटरच्या वेगाने धावते आहे. करोडो कोटी रुपयांचा व्यवहार लिथियम बॅटरीच्या जोरावर चालला आहे. इलॉन मस्कची टेस्ला गाडी हा घरोघरीचा चर्चेचा विषय आहे. सुरुवातीला म्हटलं की लिथियम बॅटरीत वापरले जाईल असे सत्तर वर्षांपूर्वी कोणी म्हटले असते, तर त्याची गणना वेड्यातच झाली असती.

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
०३.०८.२०२६

संदर्भ:
मराठी विश्वकोश भाग १- जमदाडे, ज. वि. सूर्यवंशी, वि. ल. लिथियम
Mellor, J. W. A Comprehensive Treatise on Inorganic and Theoretilcal Chemistry, London, 1963.
Partington, J. R. General and Inorganic Chemistry, London. 1966.
गूगल वरील ब्रेक लेख
सर्व फोटो गुगलच्या सौजन्याने