![Velankar-Ravindra-Mhatre](https://www.marathisrushti.com/articles/wp-content/uploads/sites/3/2022/02/Velankar-Rajendra-Mhatre.jpg)
रवींद्र म्हात्रे तुम्हाला माहित आहे का? जर आपण १० भारतीयांना सहजपणे विचारले तर एक किंवा दोन लोक त्यांच्याबद्दल सांगू शकणार नाहीत. भारतीय राजदूत रवींद्र म्हात्रे यांचा जन्म १९३६ सालात झाला.
पुण्यात रवींद्र म्हात्रे यांच्या नावावर एक पूल आणि विक्रोळीत एक मैदान आहे असे जरी आपण सांगितले, तरच लोकांना ते आठवेल. म्हात्रे पुलावरून जाणाऱ्या हजारो लोकांना किंवा म्हात्रे मैदानावर खेळणाऱ्या शेकडो मुलांना जर तुम्ही विचारले तर म्हात्रेबद्दल काही लोकच सांगू शकतील. ब्रिटनमध्ये कार्यरत जम्मू-काश्मीर लिबरेशन फ्रंटच्या सहयोगी जम्मू-काश्मीर लिबरेशन आर्मीच्या अतिरेक्यांनी बर्मिंगहम मध्ये त्यांचे अपहरण केले तेव्हा भारतीय राजदूत रवींद्र म्हात्रे पहिल्यांदा ३ फेब्रुवारी १९८४ रोजी प्रसिद्धीस आले.
बर्मिंगहम कॉन्सुलेट जनरलचे प्रभारी उपायुक्त बलदेव कोहली तत्कालीन उच्चायुक्त डॉ. सईद मोहम्मद यांच्या निवृत्ती निरोप समारंभामुळे लंडन येथे होते त्यांच्या अनुपस्थितीत सह-उच्चायुक्त रवींद्र म्हात्रे हे कार्यालयाचे प्रभारी होते. नेहमीप्रमाणे संध्याकाळी ५ वाजता ते कार्यालयातून दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या बार्टल ग्रीन भागात घरासाठी निघाले. तो दिवस शुक्रवार होता आणि दुसऱ्या दिवशी त्याची मुलगी आशाचा १४ वा वाढदिवस होता. तर, वाटेत केक घेऊन घरासमोर बसमधून खाली उतरताच दहशतवाद्यांनी त्यांना बंदुकीच्या धाकाने त्यांच्या गाडीत बसवून अपहरण केले. रवींद्र म्हात्रे रात्री सात पर्यंत घरी पोहोचले नाहीत तेव्हा पत्नी डॉ.शोभा पठारे-म्हात्रे अस्वस्थ होऊ लागल्या. त्यांनी कार्यालयात फोन केला पण प्रतिसाद मिळाला नाही. त्यानंतर शोभा म्हात्रे यांनी कोहली यांना फोन केला तेंव्हा त्यांनाही आश्चर्य वाटले कारण म्हात्रे साधारणत: साडेपाचपर्यंत घरी पोहोचतात. रात्री ९ वाजेपर्यंत त्याचा सुगावा लागला नाही तेव्हा कोहली यांनी बर्मिंगहम पोलिसांना माहिती दिली.
मात्र, शनिवारी सकाळी जम्मू-काश्मीर लिबरेशन आर्मीच्या हातात वृत्तसंस्था रॉयटर्सच्या कार्यालयात अज्ञात व्यक्तीने मोडक्या तोडक्या इंग्रजीतून एक पत्र टाकले. ज्यामध्ये म्हात्रे यांचे अपहरण केल्याचा दावा करण्यात आला होता. म्हात्रे यांना सोडण्याच्या बदल्यात दहशतवाद्यांनी दहशतवादी मकबूल भट याला त्याच दिवशी संध्याकाळी ७ वाजेपर्यंत तुरुंगातून सोडावे व दहा लाख ब्रिटिश पौंडची मागणी केली. त्या पत्रावर नाव पत्ता किंवा फोन नंबर नव्हता, म्हणून रॉयटर्सच्या संपादकाने ही बातमी चालवण्यापूर्वी स्कॉटलंड यार्डला कळविले. जेथे म्हात्रे बेपत्ता असल्याची तक्रार नोंदविण्यात आली.
गुन्हेगारांनी जेकेएलएफशी संबंधित आझाद काश्मीरचे वकील जुबैर अन्सारी यांनाही बोलावून मकबूलच्या सुटकेसाठी भारताशी बोलणी करण्याचे आवाहन केले. अन्सारी यांनी अपहरणकर्त्यांना अंतिम मुदत रात्री १० पर्यंत वाढवण्याचे आवाहन केले, ते मान्य केले. अन्सारी यांनी अपहरणकर्त्यांच्या फोनवर पाळत ठेवून स्कॉटलंड यार्डला माहिती दिली. या घटनेची माहिती भारतालाही दिली गेली. त्यानंतर परराष्ट्र मंत्रालयाचे वरिष्ठ वरिष्ठ अधिकारी, रोमेश भंडारी आणि परराष्ट्र सचिव एमके रसगोत्रा यांनी गुवाहाटीबाहेर गेलेल्या पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्याशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यांचे विमान आकाशात होते.
आयबीएन आणि रॉचे प्रमुख आरएन कोव्ह आणि प्रधान सचिव पीसी अलेक्झांडर यांना माहिती देण्यात आली. सायंकाळी चार वाजता पंतप्रधानांचे विमान उतरताच त्यांना याची माहिती देण्यात आली. ब्रिटनपूर्वी बांगलादेश आणि इराणमध्ये राजदूत असलेले म्हात्रे हे भारतीय एअरलाइन्सच्या विमानाने सी -८१४ विमानात बसलेल्या प्रवाशांच्या जीवनापेक्षा कमी महत्वाचे नव्हते. १९९९ मध्ये परराष्ट्रमंत्री जसवंत सिंह जैश-ए-मोहम्मद प्रमुख मौलाना मसूद अझहर, अहमद सईद शेख आणि मुश्ताक अहमद जरगर सी -814 मध्ये बसलेल्या प्रवाशांचे प्राण वाचवण्यासाठी कंधारला गेले होते.
अटल सरकारने जरी दहशतवाद्यांसमोर नमते घेतले असले तरी परंतु दहशतवादाचे आश्रयस्थान असलेल्या सुवर्ण मंदिरात सैन्य पाठविण्याचे धाडस करणाऱ्या इंदिरा यांनी दहशतवाद्यांसमोर नमते घेण्यास नकार दिला. इंदिरा गांधी म्हणाल्या की मकबूलला सोडले जाणार नाही आणि भारत दहशतवाद्यांशी कोणतीही चर्चा करणार नाही. याचा परिणाम म्हणून, ६ फेब्रुवारी १९८४ रोजी दहशतवाद्यांनी म्हात्रे यांना ठार मारले आणि बर्मिंगहॅम शहरापासून ४० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या लेस्टरशायरमधील हिंकले येथे महामार्गाच्या बाजूला मृतदेह फेकला. म्हात्रे यांच्या डोक्यात दोन गोळ्या झाडल्या होत्या.
तथापि, इंदिरा गांधी यांच्या अध्यक्षतेखाली केंद्रीय मंत्रिमंडळाची तातडीची बैठक त्याच दिवशी झाली, ज्यामध्ये विद्यमान राष्ट्रपती , प्रणव मुखर्जी (अर्थमंत्री), प्रकाशचंद्र सेठी (गृहमंत्री) आर वेंकटरामन (संरक्षण मंत्री) आणि पीव्ही नरसिंहराव (परराष्ट्रमंत्री) उपस्थित होते. मकबूलची दया याचिका फेटाळून लावण्यासाठी अध्यक्ष ज्ञानी झेल सिंग यांना मंत्रिमंडळाने शिफारस केली, जेणेकरुन त्यांना लवकरात लवकर फाशी देण्यात येईल. राष्ट्रपती कोलकात्यात होते. तर, एक अधिकारी त्यांच्याकडे मंत्रिमंडळाचा प्रस्ताव घेऊन गेला आणि झैलसिंग यांनी ताबडतोब दया याचिका फेटाळली. गृह मंत्रालयाचे अधिकारी पीपी नय्यर यांना ब्लॅक वॉरंट घेण्यास व मकबूल भटच्या फाशीतील संभाव्य अडथळे दूर करण्यासाठी काश्मीरला पाठविण्यात आले.
तथापि, म्हात्रे यांच्या हत्येच्या ११ दिवसानंतर ११ फेब्रुवारी १९८४ रोजी मकबूल भट याला तिहार तुरुंगात फाशी देण्यात आली आणि त्याचा मृतदेह तुरुंगातच एका अज्ञात ठिकाणी पुरला गेला.
इंदिराजींच्या माहित होते की म्हात्रे यांनी आपल्या मुळेच आपला जीव गमावला होता , परंतु मोठ्या राष्ट्रीय हितासाठी मकबूलला न सोडण्याचा निर्णय घेतला होता . रविंद्र यांचे आई-वडील मुंबईतल्या विक्रोळीत लहान मुलगा अविनाशबरोबर राहत होते. इंदिरा गांधी दुसऱ्या दिवशी मुंबईला गेल्या आणि विमानतळावरून थेट म्हात्रे यांच्या घरी गेल्या . पंतप्रधानांना पाहून 75 वर्षीय वडील हरेश्वर म्हात्रे आणि 74 वर्षीय आई ताराबाई खूप रडल्या. इंदिराजीनी पाच मिनिटे त्यांचा हात हातात घेऊन सांत्वन केले. इंदिरा गांधींनी स्पष्ट सांगितले की, “मी स्वत: एक आई आहे, त्यामुळे मी तुमच्या वेदना समजू शकते .” माझ्यामुळे तुमच्या मुलाचा जीव गेला, परंतु माझ्यासाठी राष्ट्रीय हित सर्वश्रेष्ठ होते यासाठी रवींद्रने आपला जीव गमावला. मी याची दोषी आहे आणि तुमची माफी मागते. ”इंदिरा गांधी तिकडून थेट दिल्लीला परत गेल्या.
रविंद्र म्हात्रे यांच्या सन्मानार्थ पुण्यातील पुलाचे नाव त्यांच्या नावावर ठेवले गेले. याखेरीज मुंबईच्या विक्रोळी येथे त्याच्या नावावर बीएमसीचे मैदान आहे.
— हरगोविंद विश्वकर्मा.
संकलन: संजीव वेलणकर.
९४२२३०१७३३
पुणे.
Leave a Reply