गंजरोधक रासायनिक धातू: जस्त (Zinc)

जस्त (Zinc) हा एक निळसर-पांढरा, हलकासा ठिसूळ आणि गंजरोधक रासायनिक धातू आहे, झिंक म्हणजे जस्त हे एक रासायनिक मूलद्रव्य असून त्याची रासायनिक संज्ञा (Zn) आहे. त्याचा अणुक्रमांक ३0 आहे. जस्त (Zinc) हा आवर्त सारणीतील एक संक्रमण धातू (Transition Metal) किंवा रासायनिक मूलद्रव्य आहे. या धातूचा प्राचीन काळापासून मानव वापर करीत आलेला आहे. जस्त विलेपन या प्रकियेमध्ये या धातूचा वापर केला जातो.

अत्यंत शुद्ध जस्त (९९.९९ टक्के) तन्य असते; तथाकथित प्राइम वेस्टर्न ग्रेड (९९.८ टक्के शुद्ध) थंड असताना ठिसूळ असते, परंतु १००° से (२१२° फॅ) पेक्षा जास्त तापमानात लाटून त्याचे लवचिक पत्रे बनवता येतात. जस्ताचे रासायनिक गुणधर्म मॅग्नेशियम या मूलद्रव्याशी मिळतेजुळते आहेत. तो संक्रमण धातू गटाचा एक सदस्य आहे. पितळ हे तांबे आणि जस्त यांचे एक मिश्रधातू आहे. जस्त तांब्यापेक्षा किंचित जास्त प्रमाणात आढळते आणि पृथ्वीच्या कवचाच्या प्रत्येक टनात ६५ ग्रॅम असते. स्फॅलेराइट हे सल्फाइड जस्ताचे प्रमुख खनिज आहे. चीन, ऑस्ट्रेलिया आणि पेरू हे जस्ताचे प्रमुख उत्पादक देश आहेत.

 

जस्त धातूचे उपयोग:
जस्त धातूचा मुख्य उपयोग लोखंड आणि पोलादाला गंजण्यापासून वाचवण्यासाठी गॅल्व्हनाइझिंग करण्याकरिता, तसेच डाय-कास्टिंगसाठी पितळ आणि मिश्रधातू बनवण्यासाठी होतो. शिवाय, तो मानवी शरीरातील एक अत्यावश्यक सूक्ष्म घटक आहे.

निसर्गात जस्त कुठे आढळते?
तांब्यापेक्षा किंचित जास्त प्रमाणात आढळणारे जस्त, पृथ्वीच्या कवचाच्या प्रति टनात सुमारे ६५ ग्रॅम असते. ते सर्वत्र पसरलेले असून, जगातील ४०% पेक्षा जास्त उत्पादन उत्तर अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियामधून होते. स्फॅलेराइट (झिंक ब्लेंडे) हे प्रमुख जस्त खनिज असून, त्यासोबतच त्याची ऑक्सिडेशन उत्पादने स्मिथसोनाइट आणि हेमिमॉर्फाइट आहेत, जे जगातील जवळजवळ सर्व जस्त धातूचा भाग बनवतात. जस्त धातू ओपन-पिट मायनिंग आणि भूमिगत पद्धती या दोन्हीद्वारे मिळवले जातात, ज्यामध्ये कट-अँड-फिल स्टोपिंग ही सर्वात सामान्य भूमिगत पद्धत आहे. ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये नैसर्गिक जस्त आढळल्याचे वृत्त आहे. चीन, ऑस्ट्रेलिया आणि पेरू हे जस्ताचे प्रमुख उत्पादक आहेत.

जस्ताचे प्रमुख गुणधर्म:
• रासायनिक संज्ञा: Zn
• अणुक्रमांक: ३०
• रंग: चमकदार पांढरा किंवा निळसर-राखाडी
• स्वभाव: हा एक क्रियाशील धातू आहे. हवेत ठेवल्यास त्याच्यावर ऑक्साईडचा संरक्षक थर तयार होतो.
• मिश्रधातू: तांबे आणि जस्त एकत्र करून ‘पितळ’ (Brass) हा संमिश्र धातू तयार केला जातो.
जस्ताचे उपयोग
• गॅल्व्हनायझेशन (Galvanization): लोखंड आणि पोलाद (Steel) यांसारख्या धातूंना गंज लागण्यापासून वाचवण्यासाठी त्यावर जस्ताचा लेपन (विलेपन) केला जातो.
• मिश्रधातू निर्मिती: पितळ व्यतिरिक्त इतर अनेक संमिश्र आणि डाय-कास्टिंग साहित्यामध्ये जस्ताचा वापर होतो.
• बॅटरी निर्मिती: जस्त-एअर बॅटरी आणि विविध विद्युतघाटांमध्ये (Batteries) जस्त वापरले जाते.
• औद्योगिक व दैनंदिन उत्पादने: झिंक ऑक्साईडचा वापर रबर उद्योग, सनस्क्रीन, मलम, पावडर आणि पांढरा रंग बनवण्यासाठी केला जातो.
• समुद्राच्या पाण्यात वापरले जाणारे धातू सुरक्षित राहण्यासाठी जस्त वापरतात. जसे, जहाजाचे पोलाद सुरक्षित ठेवण्यासाठी पोलादी सुकाणूला जस्ताची चकती लावतात. श्रवणयंत्रात वापरण्यात येणाऱ्या विद्युतघटातही (जस्त-एर बॅटरी) जस्त असते.
• या धातूचा उपयोग छताचे साहित्य तयार करणे किंवा झिंक ऑक्साईड बनवणे यांसारख्या उत्पादनांसाठी केला जातो.
• या धातूच्या मूलद्रव्याचा उपयोग सनस्क्रीनपासून ते सौर पेशी आणि अणुभट्ट्यांपर्यंत विविध कामांसाठी केला जातो.
• हा धातू मानवी शरीरातील एन्झाइम्सचे संतुलन राखण्यास मदत करतो.
• तेल-आधारित रंगांमध्ये पांढरे रंगद्रव्य म्हणून याचा वापर केला जातो.
• झिंक ऑक्साईडचा आणखी एक महत्त्वाचा उपयोग म्हणजे मोटारगाड्यांचे टायर बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या रबरमध्ये एक पूरक घटक म्हणून.
• झिंक ऑक्साईड उच्च तापमान सहन करू शकते आणि ते टायर गरम झाल्यावर फुटण्यापासून वाचवते.
• जस्त घट्ट रचलेल्या षटकोनी स्वरूपात स्फटिकीकृत होते.
• डाय कास्टिंग उद्योगात जस्तचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. सध्या, लोह, ॲल्युमिनियम आणि तांबे यांच्यानंतर जस्त हा जगातील चौथा सर्वाधिक वापरला जाणारा धातू आहे. त्यात मजबूत गंज-प्रतिरोधक गुणधर्म आहेत आणि ते इतर धातूंशी चांगल्या प्रकारे जोडले जाते. त्यानुसार, उत्पादित जस्तापैकी सुमारे अर्धा भाग गॅल्व्हनायझिंगसाठी वापरला जातो , जी लोखंड किंवा पोलादाला गंजण्यापासून वाचवण्यासाठी त्यावर जस्तचा पातळ थर लावण्याची एक पद्धत आहे.

जस्तचा पुढचा प्रमुख उपयोग संमिश्र म्हणून होतो; वाहने, विद्युत भाग आणि घरगुती उपकरणांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू बनवण्यासाठी जस्त तांबे (पितळ तयार करण्यासाठी) आणि इतर धातूंमध्ये मिसळले जाते. जस्तचा तिसरा महत्त्वाचा उपयोग झिंक ऑक्साईडच्या उत्पादनात होतो (उत्पादनाच्या प्रमाणानुसार हे सर्वात महत्त्वाचे जस्त रसायन आहे), ज्याचा उपयोग रबर उत्पादनात त्वचेचे रक्षण करणारे मलम म्हणून केला जातो. जस्त आरोग्यासाठी देखील आवश्यक आहे. मानव, प्राणी आणि वनस्पतींच्या योग्य वाढीसाठी आणि विकासासाठी हा एक महत्त्वपूर्ण घटक आहे. प्रौढ मानवी शरीरात २ ते ३ ग्रॅम जस्त असते, जे शरीरातील एन्झाइम्स आणि रोगप्रतिकार प्रणालीच्या योग्य कार्यासाठी आवश्यक असलेले प्रमाण आहे.

मानवी शरीरासाठी महत्त्व:
• जस्त हे मानवी शरीरासाठी एक अत्यंत आवश्यक पोषक घटक (Trace Element) आहे.
• हे रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यास, जखमा लवकर भरून काढण्यास आणि पेशींच्या वाढीस मदत करते.
शरीरात जस्ताची कमतरता झाल्यास वारंवार संसर्ग होणे, भूक मंदावणे आणि चव/वास कमी होण्यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात.इन्सुलिन साठवण्यास मदत करू शकते. झिंकच्या कमतरतेच्या लक्षणांमध्ये त्वचेवरील व्रण, अतिसार, संसर्ग होण्याची वाढलेली शक्यता, रातांधळेपणा, चव आणि वासाची क्षमता कमी होणे, भूक न लागणे, केस गळणे, जखमा लवकर न भरणे, शुक्राणूंची संख्या कमी होणे आणि नपुंसकता यांचा समावेश असू शकतो. झिंक (जस्त) चे शरीरासाठी आणि आरोग्यासाठी महत्त्वाचे ५ उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

• रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करणे: झिंक शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यास मदत करते, ज्यामुळे संसर्ग आणि आजारांशी लढण्याची क्षमता सुधारते.

• जखमा लवकर भरून काढणे: त्वचा निरोगी ठेवण्यासाठी आणि कापल्यास किंवा भाजल्यास जखमा लवकर भरून येण्यासाठी झिंक आवश्यक असते.

• पेशींची वाढ आणि निर्मिती: शरीरातील नवीन पेशींची निर्मिती, डीएनएमधील (DNA) बदल आणि हाडांच्या योग्य वाढीसाठी झिंक महत्त्वाची भूमिका बजावते.

• हार्मोनचे संतुलन: शरीरात इन्सुलिन, टेस्टोस्टेरॉन यांसारख्या महत्त्वाच्या हार्मोन्सचे उत्पादन आणि नियमन करण्यासाठी झिंकची गरज असते.
• चव आणि वास ओळखण्याची क्षमता: अन्नाची चव आणि सुगंध घेण्याची क्षमता सुरळीत ठेवण्यासाठी संवेदी पेशींना झिंक मदत करते.

मानवी शरीरासाठी झिंक का महत्त्वाचे आहे? जस्त हे मानवी शरीरासाठी अत्यावश्यक असलेले एक सूक्ष्म मूलद्रव्य आहे. जठरांत्र मार्गात प्रथिने पचवणाऱ्या काही एन्झाइम्सचा तो एक घटक आहे. जस्त प्रथिनांमध्ये संरचनात्मक भूमिका बजावते आणि जनुकीय अभिव्यक्तीचे नियमन करते. ते लाल रक्तपेशींमध्ये कार्बोनिक ॲनहायड्रेज नावाच्या एन्झाइमचा भाग म्हणून उच्च प्रमाणात आढळते, जे कार्बन डायऑक्साइडच्या चयापचयाशी संबंधित अभिक्रियांना चालना देते. स्वादुपिंडातील जस्त इन्सुलिन साठवण्यास मदत करू शकते. जस्त हे मानवी शरीरातील एक महत्त्वाचे सूक्ष्म मूलद्रव्य आहे, जे लाल रक्तपेशींमध्ये कार्बोनिक ॲनहायड्रेज नावाच्या एन्झाइमचा एक अविभाज्य भाग म्हणून उच्च प्रमाणात आढळते आणि कार्बन डायऑक्साइडच्या चयापचयाशी संबंधित अनेक प्रतिक्रिया घडवून आणते.

जस्तचे रासायनिक गुणधर्म:
गट १२
वितळणबिंदू ४१९.५२७°से, ७८७.१४९°फॅ, ६९२.६७७
उकळता बिंदू ९०७°से, १६६५°फॅ, ११८० के
ब्लॉक डी घनता (ग्रॅम सेमी −३ ) ७.१३४
अणुक्रमांक ३०
सापेक्ष अणुवस्तुमान ६५.३८
२०°C तापमानावर ठेवा
ठोस प्रमुख समस्थानिके ६४ झिंक
इलेक्ट्रॉन संरचना [Ar] 3d 10 4s 2
सीएएस क्रमांक ७४४०-६६-६
केमस्पायडर आयडी २२४३०
केमस्पायडर हा एक मोफत रासायनिक संरचना डेटाबेस आहे.

आयुर्वेदात जस्ताला (Zinc) ‘यशद’ (Yashada) किंवा ‘जसद’ म्हटले जाते, ज्याचा उपयोग विविध औषधी तयार करण्यासाठी केला जातो. आयुर्वेदानुसार जस्ताचे महत्त्व आणि उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

आयुर्वेदात जस्ताचे स्वरूप आणि उपयोग:
• यशद भस्म (Jasada Bhasma): जस्तापासून बनवली जाणारी ही एक महत्त्वाची आयुर्वेदिक भस्म आहे. पारंपारिक ग्रंथांमध्ये मधुमेहावर (डायलिसिस किंवा ब्लड शुगर नियंत्रणात) उपचारासाठी याचा विशेष उल्लेख आहे.
• दोष संतुलन: आयुर्वेदामध्ये यशद हा एक ‘रसायन’ (पुनरुज्जीवन करणारा) पदार्थ मानला जातो, जो शरीरातील पित्त आणि कफ दोष नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो.
• ऊर्जा आणि बल: हे शरीराच्या धातूंचे (ऊतींचे) पोषण करते आणि शरीराची ऊर्जा म्हणजेच ‘ओजस’ वाढवण्यास मदत करते.
• रोगप्रतिकारशक्ती: जस्त शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity) बळकट करते आणि संसर्गाविरुद्ध लढण्यास ताकद देते.
• जस्त हे कॅल्शिअम उपचाराबरोबर देतात, त्यामुळे कॅल्शिअम चे साईड इफेक्ट कमी होतात.
• आधुनिक आणि आयुर्वेदिक विज्ञानानुसार फायदे
• त्वचेचे आरोग्य: जस्त त्वचा आणि जखमा लवकर भरून काढण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मुरुमे (Acne) व त्वचेच्या इतर समस्यांवर याचा बाह्य व आन्तरिक उपयोग केला जातो.
• प्रजनन क्षमता: हे पुरुषांमधील प्रजनन क्षमता (Reproductive health) आणि चैतन्य वाढवण्यासाठी गुणकारी मानले जाते.
आयुर्वेदात जस्ताला (Zinc) ‘यशद’ (Yashada) किंवा ‘जसद’ म्हटले जाते, ज्याचा उपयोग विविध औषधी तयार करण्यासाठी केला जातो.
आयुर्वेदानुसार जस्ताचे महत्त्व आणि उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

आयुर्वेदात जस्ताचे स्वरूप आणि उपयोग
• यशद भस्म (Jasada Bhasma): जस्तापासून बनवली जाणारी ही एक महत्त्वाची आयुर्वेदिक भस्म आहे. पारंपारिक ग्रंथांमध्ये मधुमेहावर (डायलिसिस किंवा ब्लड शुगर नियंत्रणात) उपचारासाठी याचा विशेष उल्लेख आहे.
• दोष संतुलन: आयुर्वेदामध्ये यशद हा एक ‘रसायन’ (पुनरुज्जीवन करणारा) पदार्थ मानला जातो, जो शरीरातील पित्त आणि कफ दोष नियंत्रित ठेवण्यास मदत करतो.
• ऊर्जा आणि बल: हे शरीराच्या धातूंचे (ऊतींचे) पोषण करते आणि शरीराची ऊर्जा म्हणजेच ‘ओजस’ वाढवण्यास मदत करते.
• रोगप्रतिकारशक्ती: जस्त शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती (Immunity) बळकट करते आणि संसर्गाविरुद्ध लढण्यास ताकद देते.
• जस्त हे कॅल्शिअम उपचाराबरोबर देतात, त्यामुळे कॅल्शिअम चे साईड इफेक्ट कमी होतात.
• आधुनिक आणि आयुर्वेदिक विज्ञानानुसार फायदे
• त्वचेचे आरोग्य: जस्त त्वचा आणि जखमा लवकर भरून काढण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मुरुमे (Acne) व त्वचेच्या इतर समस्यांवर याचा बाह्य व आन्तरिक उपयोग केला जातो.
• प्रजनन क्षमता: हे पुरुषांमधील प्रजनन क्षमता (Reproductive health) आणि चैतन्य वाढवण्यासाठी गुणकारी मानले जाते.
• टीप: कोणतीही आयुर्वेदिक भस्म किंवा जस्तयुक्त औषध तज्ज्ञ व अधिकृत आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नये, कारण त्याचे प्रमाण शरीरासाठी योग्य असणे गरजेचे असते.

संदर्भ:
Care Hospita
24.09.2026
विकिपिडिया
भारतीय धातू.शास्त्र

ब्रिटानिका मेडिका
विजय ज्ञा. लाळे. जस्ताचे उपयोग. Loksatta (Marathi भाषेत). 21-05-2018.
Arblaster, John W. (2018). Selected Values of the Crystallographic Properties of Elements. Materials Park, Ohio: ASM International. ISBN 978-1-62708-155-9.
Maret, Wolfgang (2013). “Zinc and Human Disease”. In Astrid Sigel; Helmut Sigel; Roland K. O. Sigel (eds.). Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases. Metal Ions in Life Sciences. Vol. 13. Springer. pp. 389
Medical News Today +1 Healthline +2