पृथ्वीवर मुबलक आढळणारा धातू: ॲल्युमिनियम

ॲल्युमिनियम (Aluminum) हा रुपेरी-पांढऱ्या रंगाचा, हलका आणि अत्यंत महत्त्वाचा धातू आहे. आवर्तसारणीत (Periodic Table) याचा अणुक्रमांक १३ असून, पृथ्वीच्या पाठीवर सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा हा धातू आहे.

ॲल्युमिनियम धातूबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे: ॲल्युमिनियम म्हणजे काय? 
त्याची व्याख्या, गुणधर्म, निष्कर्षण पद्धती आणि सामान्य अभिक्रिया:
ॲल्युमिनियम (Al), ज्याला ॲल्युमिनियम असेही लिहिले जाते, हा आवर्त सारणीतील प्रमुख गट १३ मधील एक हलका चंदेरी पांढरा धातू आहे. ॲल्युमिनियम हा पृथ्वीच्या कवचातील सर्वात मुबलक प्रमाणात आढळणारा धातू (ॲल्युमिनियम मूलद्रव्य) आणि सर्वात प्रचलित अलोह धातू आहे. त्याच्या रासायनिक क्रियाशीलतेमुळे ॲल्युमिनियम निसर्गात कधीही धातूच्या स्वरूपात आढळत नाही, परंतु त्याची संयुगे जवळजवळ सर्व खडक, वनस्पती आणि प्राण्यांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात आढळतात.

ॲल्युमिनियमचे गुणधर्म:
वितळणबिंदू ९३३.४७ के ( ६६०.३२ अंश से, १२२०.५८ अंश फॅ)
उकळत्या बिंदू
२७४३ के ( २४७० अंश से, ४४७८ अंश फॅ)
घनता ( उजव्या तापमानाजवळ ) २.७० ग्रॅम/ सेमी³
जेव्हा द्रव ( वितळणबिंदूवर ) २.३७५ ग्रॅम/ सेमी³
वितळण्याची उष्णता १०.७१ केजे/मोल बाष्पीभवनाची उष्णता २८४ केजे/मोल मोलर उष्णता क्षमता २४.२० जूल/(मोल·केल्विन)

भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म:
ॲल्युमिनियम, ज्याचे चिन्ह Al आहे, पृथ्वीच्या कवचाच्या बाहेरील १६ किमी (१० मैल) भागात केंद्रित आहे, जिथे ते एकूण वजनाच्या सुमारे ८% असते; फक्त ऑक्सिजन आणि सिलिकॉनच याच्या जवळपास पोहोचतात. ॲल्युमिनियम हा शब्द लॅटिन शब्द ‘ॲल्युमेन’ पासून आला आहे, जो पोटॅश ॲलम (KAl(SO4)212H2O) ला सूचित करतो, ज्याला ॲल्युमिनियम पोटॅशियम सल्फेट असेही म्हणतात.मेसोपोटेमियातील लोक इ.स.पूर्व ५००० वर्षांपूर्वीपासून ॲल्युमिनियम संयुग असलेल्या मातीपासून सुंदर भांडी बनवत होते, तर इजिप्शियन आणि बॅबिलोनियन लोक सुमारे ४,००० वर्षांपूर्वी विविध रसायने आणि औषधांमध्ये ॲल्युमिनियम संयुगांचा वापर करत होते. प्लिनीने ॲल्युमेनचा उल्लेख केला आहे, जे आता तुरटी (ॲल्युम) म्हणून ओळखले जाते; हे एक ॲल्युमिनियम संयुग होते, जे प्राचीन काळात कापडांमधील रंग पक्के करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरले जात असे. १८व्या शतकाच्या उत्तरार्धात अँटोइन लॅव्हॉइझियरसारख्या रसायनशास्त्रज्ञांनी ॲल्युमिनाला धातूचा एक संभाव्य स्रोत म्हणून ओळखले.

घटना आणि इतिहास:
ॲल्युमिनियम हे अग्निजन्य खडकांमधील फेल्डस्पार्स, फेल्डस्पॅथॉइड्स आणि मायकामध्ये ॲल्युमिनोसिलिकेट्सच्या स्वरूपात; त्यांपासून तयार झालेल्या मातीमध्ये चिकणमातीच्या स्वरूपात; आणि पुढील अपक्षयानंतर बॉक्साइट व लोह-समृद्ध लॅटेराइटच्या स्वरूपात आढळते. ॲल्युमिनियमचा मुख्य स्रोत बॉक्साइट आहे, जे जलयुक्त ॲल्युमिनियम ऑक्साईडचे मिश्रण आहे. एमरी (कोरंडम) हा काही अग्निजन्य खडकांमध्ये आढळणारा एक स्फटिकमय ॲल्युमिनियम ऑक्साईड आहे, ज्याचे नैसर्गिक अपघर्षक (Abrasive) म्हणून किंवा माणिक आणि नीलम यांसारख्या अधिक सूक्ष्म स्वरूपात उत्खनन केले जाते. ॲल्युमिनियम असलेल्या इतर रत्नांमध्ये पुष्कराज, गारनेट आणि क्रायसोबेरिल यांचा समावेश होतो. ॲल्युनाइट आणि क्रायोलाइट ही व्यावसायिक उपयोग असलेल्या इतर अनेक ॲल्युमिनियम खनिजांपैकी काही आहेत.

डॅनिश भौतिकशास्त्रज्ञ हान्स ख्रिश्चन ओर्स्टेड यांनी १८२५ मध्ये पोटॅशियम अमलगम वापरून ॲल्युमिनियम क्लोराईडचे क्षपण करून अशुद्ध ॲल्युमिनियम मिळवले. ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ सर हम्फ्री डेव्ही यांनी वितळलेल्या ॲल्युमिनाचे (ॲल्युमिनियम ऑक्साईड) विद्युत अपघटन करून ॲल्युमिनियम या मूलद्रव्याला आधीच नाव दिले होते आणि १८०९ मध्ये लोह-ॲल्युमिनियम मिश्रधातू बनवला होता; इंग्लंड आणि इतर काही युरोपीय देशांमध्ये कालांतराने हा शब्द ॲल्युमिनियम असा बदलला गेला. पोटॅशियम धातूचा क्षपणकारक म्हणून वापर करून, जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक वोहलर यांनी ॲल्युमिनियमची भुकटी (१८२७) आणि धातूचे लहान गोळे (१८४५) तयार केले, ज्यावरून त्यांना त्याचे काही गुणधर्म शोधून काढता आले.

ॲल्युमिनियमच्या विशिष्ट उपयोगांसाठी, जसे की ॲल्युमिनियम ब्राँझ आणि बहुतेक मॅग्नेशियम-आधारित मिश्रधातू, काही धातूंचे गुणधर्म सुधारण्याकरिता त्यात अल्प प्रमाणात ॲल्युमिनियम मिसळले जाते; किंवा ॲल्युमिनियम-आधारित मिश्रधातूंमध्ये ॲल्युमिनियममध्ये मध्यम प्रमाणात इतर धातू आणि सिलिकॉन मिसळले जातात. विमान बांधकाम, बांधकाम साहित्य, टिकाऊ ग्राहक वस्तू (रेफ्रिजरेटर, एअर कंडिशनर, स्वयंपाकघरातील भांडी), विद्युत वाहक, आणि रासायनिक व अन्न-प्रक्रिया उपकरणे या सर्वांमध्ये या धातूचा आणि त्याच्या मिश्रधातूंचा उपयोग केला जातो. सिलिकॉन आणि लोहाचे माफक प्रमाण असलेले व्यावसायिक ॲल्युमिनियम (९९ ते ९९.६% शुद्ध) मजबूत आणि टिकाऊ असते; शुद्ध ॲल्युमिनियम (९९.९९६%) मऊ आणि कमकुवत असते. ॲल्युमिनियम हा एक तन्य आणि वर्धनीय धातू आहे, ज्याला तारेत ओढता येते किंवा पातळ पत्र्यात गुंडाळता येते. या धातूची घनता लोह किंवा तांब्याच्या घनतेच्या सुमारे एक-तृतीयांश असते. ॲल्युमिनियम अत्यंत गंज-प्रतिरोधक आहे, तसेच रासायनिक दृष्ट्या सक्रिय आहे, कारण हवेच्या संपर्कात आल्यावर त्याच्या पृष्ठभागावर ऑक्साईडचा एक जाड, मजबूत थर तयार होतो.

ॲल्युमिनियम उष्णता आणि विजेचा उत्तम वाहक आहे. त्याची उष्णता वाहकता तांब्याच्या निम्मी आणि विद्युत वाहकता दोन-तृतीयांश आहे. स्फटिकीकरण झाल्यावर ते फेस-सेंटर्ड क्यूबिक ॲल्युमिनियम संरचना तयार करते. ॲल्युमिनियम – २७ हा सर्व नैसर्गिक ॲल्युमिनियमचा स्थिर समस्थानिक आहे. ॲल्युमिनियम ऑक्साईड आणि हायड्रॉक्साईड, तसेच धातुरूप ॲल्युमिनियम, विषारी नसतात.

बहुतेक सौम्य आम्ल ॲल्युमिनियमवर हळूहळू हल्ला करतात, तर संहत हायड्रोक्लोरिक आम्ल ते पटकन विरघळवते. उत्सर्जन स्पेक्ट्रोस्कोपीचा वापर करून, ॲल्युमिनियम एक भाग प्रति दशलक्ष इतक्या कमी प्रमाणातही शोधता येते. ॲल्युमिनियमचे प्रमाण ऑक्साइड (ॲल्युमिनियम सूत्र Al₂O₃) किंवा सेंद्रिय नायट्रोजन संयुग ८-हायड्रॉक्सिक्विनोलिनचे व्युत्पन्न (ॲल्युमिनियम सूत्र ८-हायड्रॉक्सिक्विनोलिन) म्हणून मोजले जाऊ शकते. Al (C₉H₆ON ) ₃ हे त्या व्युत्पन्नाचे आण्विक ॲल्युमिनियम सूत्र आहे.

संयुगे:
ॲल्युमिनियम सामान्यतः त्रिसंयुजी असतो. तथापि, उच्च तापमानावर काही वायुरूप एकसंयुजी आणि द्विसंयुजी संयुगे तयार केली गेली आहेत (AlCl, Al₂O , AlO). ॲल्युमिनियममधील तीन बाह्य इलेक्ट्रॉनची रचना अशी आहे की, हे इलेक्ट्रॉन गमावल्याने निर्माण होणारा Al³⁺ हा आयन काही संयुगांमध्ये आढळतो (उदा. स्फटिकमय ॲल्युमिनियम फ्लोराइड [AlF₃ ] आणि ॲल्युमिनियम क्लोराइड [AlCl₃ ] ).

मुख्य गुणधर्म:
• हलके वजन: हा धातू वजनाने अत्यंत हलका असतो. याचे वजन लोहाच्या (लोखंड) तुलनेत साधारण एक तृतीयांश (१/३) असते.

• गंजरोधक: हवेच्या संपर्कात आल्यावर यावर ऑक्साईडचा एक नैसर्गिक थर तयार होतो, ज्यामुळे या धातूला गंज लागत नाही.

• विद्युत आणि उष्णता वाहक: हा धातू उष्णता आणि विजेचा उत्तम वाहक आहे. त्यामुळे विजेच्या तारांमध्ये याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

• लवचिकता: ॲल्युमिनियम अतिशय लवचिक आहे. यापासून अगदी पातळ कागदासारखे फॉईल (Foil) किंवा बारीक तारा सहज बनवता येतात.

प्रमुख उपयोग:
ॲल्युमिनियमचा वापर आपल्या दैनंदिन जीवनापासून ते थेट अंतराळ विज्ञानापर्यंत सर्वत्र केला जातो:

• वाहतूक क्षेत्र: हलका आणि मजबूत असल्यामुळे विमान, हेलिकॉप्टर, ट्रेनचे डबे, आणि गाड्यांचे सुटे भाग बनवण्यासाठी याचा सर्वाधिक वापर होतो.

• घरगुती भांडी आणि फॉईल: स्वयंपाकघरातील अनेक भांडी ॲल्युमिनियमची असतात. तसेच अन्न ताजे ठेवण्यासाठी वापरले जाणारे ‘ॲल्युमिनियम फॉईल’ याच धातूपासून बनते.

• विद्युत क्षेत्र: तांब्यापेक्षा स्वस्त आणि उत्तम वाहक असल्याने विजेचे खांब आणि उच्च दाबाच्या वीजवाहिन्यांमध्ये (Electric Cables) याचा वापर होतो.

• बांधकाम क्षेत्र: खिडक्यांचे फ्रेम्स, दरवाजे, दुकानांचे शटर्स आणि छतासाठीचे पत्रे बनवण्यासाठी हा धातू वापरला जातो.

• पॅकेजिंग: शीतपेयांचे (Cold drinks) कॅन्स, औषधांची वेष्टने (स्ट्रिप्स) यासाठी ॲल्युमिनियम वापरतात.

काही रंजक गोष्टी:
• पृथ्वीच्या कवचात (Earth’s Crust) ऑक्सिजन आणि सिलिकॉननंतर ॲल्युमिनियम हा तिसरा सर्वाधिक आढळणारा घटक आहे.

• १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला ॲल्युमिनियम शुद्ध करणे खूप कठीण आणि खर्चिक होते, त्यामुळे एकेकाळी हा धातू सोन्या-चांदीपेक्षाही महाग मानला जात असे.

• हा धातू १००% पुनर्वापर (Recycle) करण्यायोग्य आहे. जुन्या ॲल्युमिनियमचा पुनर्वापर करण्यासाठी, नवीन धातू तयार करण्याच्या तुलनेत फक्त ५% ऊर्जा लागते.

• विविध उद्योगांमध्ये ॲल्युमिनियमची अनेक संयुगे वापरली जातात. ॲल्युमिना, जे नैसर्गिकरित्या कोरंडम म्हणून आढळते, त्याचे ॲल्युमिनियम धातू, निरोधक, स्पार्क प्लग आणि इतर उत्पादनांमध्ये वापरण्यासाठी प्रचंड प्रमाणात उत्पादनही केले जाते.

• उष्णता दिल्यावर ॲल्युमिनामध्ये सच्छिद्र ॲल्युमिनियम संरचना तयार होते, ज्यामुळे ते पाण्याची वाफ शोषून घेऊ शकते. उद्योगात ‘ॲक्टिव्हेटेड ॲल्युमिना’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या प्रकारच्या ॲल्युमिनियम ऑक्साईडचा उपयोग वायू आणि द्रव पदार्थ कोरडे करण्यासाठी केला जातो. तसेच, ते अनेक रासायनिक अभिक्रियांच्या उत्प्रेरकांसाठी वाहक म्हणूनही कार्य करते.

ॲल्युमिनियमसंबंधी आयुर्वेदाची मते:
अ‍ॅल्युमिनियम हे प्रामुख्याने आपल्या स्मरणशक्तीवर घातक परिणाम करते, असे जगात अनेक ठिकाणी झालेल्या संशोधनातून सिद्ध झाले आहे. ब्रिटन, नॉर्वे, फ्रान्स आदी ठिकाणी हे संशोधन झाले आहे. अल्झायमर्स रिसर्च इन्स्टिट्टयूचे संचालक डॉ. मायकेल वैनर यांनी केलेल्या संशोधनात अ‍ॅल्युमिनियमच्या अधिक वापराने स्मृतिभ्रंश निर्माण होतो, असे म्हणले आहे.

अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांत अन्न शिजवणे घातक : 
युनिव्हर्सिटी ऑफ सिनसिनाटी मेडिकल सेंटर येथे झालेल्या संशोधनात अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांत शिजवलेल्या अन्नाचे सेवन केले तर प्रत्येक वेळी त्यातील २ ते ४ मिलिग्रॅम अ‍ॅल्युमिनियम शरीरात जाते. सामान्यत: एका दिवसात जास्तीत जास्त २० मिलिग्रॅम एवढे अ‍ॅल्युमिनियम शरीरात निर्धोकपणे शोषले जाऊ शकते. अन्न शिजवण्यासाठी तसेच चहा बनविण्यासाठी अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी मोठ्ठया प्रमाणावर वापरली जातात. हे लक्षात घेऊन त्या भांड्यांचा सर्रास होणारा वापर थांबविणे गरजेचे आहे.

औषधातूनही अ‍ॅल्युमिनियम:
आधुनिक वैद्यकाच्या काही जंटासिड्डसमधून (अ‍ॅसिडिटीसाठीचे औषध) अ‍ॅल्युमिनियम हायड्रॉक्साईड हा घटक धोकादायक प्रमाणात शरीरात जातो, असे शास्त्रज्ञांनी म्हणले आहे. थोडे पित्त वाढले की, अशा गोळ्या खाणा‍‍ऱ्यांचे प्रमाण अधिक आहे. त्यामुळे स्मृतिभ्रंश टाळण्यासाठी या गोळ्यांचा वापर कमीत कमी करणे आवश्यक आहे.

अ‍ॅल्युमिनियम व अंगणवाड्या:
कुपोषण रोखण्यासाठी गेल्या २५ ते ३० वर्षांपासून अंगणवाडी योजना तसेच गेल्या १५ वर्षांपासून शालेय पोषण आहार योजना अशा विविध योजना भारत सरकारच्या वतीने राबवल्या जातात. या योजनांमध्ये बहुतांशी ठिकाणी अन्न शिजवताना अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्डयांचा उपयोग केला जातो. वरील संशोधनात सांगितलेला स्मृतिभ्रंशाचा आणि अ‍ॅल्युमिनियमचा संबंध लक्षात घेता सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने स्टेनलेस स्टीलची किंवा चांगली कल्हई केलेली पितळेची पातेली वापरात येणे आवश्यक आहे.

सोडियम अ‍ॅल्युमिनियम फॉस्फेट नावाचा घटक बेकिंग पावडरमध्येही वापरला जातो. विशेषतः काही केक्स तसेच काही प्रकारचे चीज बनविण्यासाठी याचा वापर केला जातो. याचे सेवनही बरीच मंडळी करत असतात. त्यातून माणसाच्या पोटात अ‍ॅल्युमिनियम जाते.

काही रासायनिक शाम्पूमध्येही अ‍ॅल्युमिनियमचा वापर केला जातो. त्यामुळे नेहमी असे शाम्पू वापरणाऱ्यांनी सावध राहणे गरजेचे आहे, कारण अ‍ॅल्युमिनियम हे शरीरामध्ये पोटातून, त्वचेवाटे तसेच फुप्फुसावाटेही शोषले जाते. त्याचबरोबर सौंदर्य प्रसाधनांमध्ये घाम न येण्यासाठी वापरल्या जाणा‍या काहींमध्ये अ‍ॅल्युमिनियमचा वापर होतो हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे.
अर्थात अशुद्ध पाण्यातूनही अ‍ॅल्युमिनियम माणसाच्या पोटात जाऊ शकते. ‘युनिव्हर्सिटी ऑफ इन्स्टिट्टयूट ऑफ एन्व्हायरन्मेंटल स्टडीज्’मधील संशोधकांनी अ‍ॅल्युमिनियमच्या अति वापराबद्दल अशीच चिंता व्यक्त केली आहे. विशेषतः त्यामुळे फार मोठय़ा प्रमाणात अ‍ॅल्युमिनियम पोटात जाते, असे त्यांचे म्हणणे आहे. या सर्वाचा विचार करता अ‍ॅल्युमिनियम हा घटक आरोग्याला घातक असून स्मृतिभ्रंशाचे एक मोठे कारण आहे हे सिद्ध होते. त्यामुळे त्याचा वापर टाळणे हेच आवश्यक असून अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी न वापरणे गरजेचे आहे वापर का होतो? ॲल्युमिनियम ही एक अत्यंत बहुमुखी सामग्री (Multipurpose) आहे, मजबूत परंतु हलके, प्रतिरोधक. त्याचे गुणधर्म ते भविष्यातील साहित्य बनवतात परंतु आजचे साहित्य देखील बनवतात, हा लेख वाचण्यासाठी तुम्ही आता वापरत असलेल्या कॉम्प्युटर किंवा मोबाइल डिव्हाइसमध्ये देखील ते आढळू शकते.

आणि ॲल्युमिनिअमचा वापर अनेक उद्योगांमध्ये केला जातो, जे त्याच्या लवचिकतेची प्रशंसा करतात, जे त्याच्या लवचिकतेचे कौतुक करतात, ते शब्दशः “वाकणे” सोपे करते. ज्या भागात ते वापरले जाऊ शकते ते अक्षरशः अंतहीन आहेत: बांधकाम, वाहतूक, एरोस्पेस, इलेक्ट्रिकल उपकरणे, इलेक्ट्रॉनिक्स आणि पॅकेजिंग ही केवळ काही उदाहरणे आहेत.

ॲल्युमिनियमची व्यावहारिकदृष्ट्या अमर्याद पुनर्वापर क्षमता हे एक अतिशय सोयीस्कर सामग्री बनवते जे पर्यावरण आणि खिशात दोन्हीसाठी सोपे आहे इतर साहित्यापेक्षा ॲल्युमिनियम चांगले का आहे? 100% पुनर्वापर करण्यायोग्य आणि पूर्णपणे “हिरवा”.

इतर सामग्रीच्या तुलनेत ॲल्युमिनियम विविध प्रकारचे इतर फायदे देते:

1. त्याचे वजन स्टील आणि लोखंडापेक्षा तिप्पट कमी आहे आणि प्लास्टिकपेक्षा जास्त प्रतिरोधक आहे. विशिष्ट मिश्रधातूंसह एकत्रित केल्यावर, ते स्टीलच्या प्रतिकारशक्तीपेक्षाही जास्त असू शकते.

2. ॲल्युमिनियम अत्यंत कठोर परिधान आहे. हवेच्या संपर्कात आल्यावर, ते पॅसिव्हेशन फिल्म म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ऑक्सिडेशनच्या पातळ थराने झाकलेले असते जे ऑक्सिजनला अंतर्निहित ॲल्युमिनियममध्ये स्थानांतरित करण्यापासून प्रतिबंधित करते. ॲनोडायझिंग किंवा पेंटिंग त्याच्या टिकाऊपणा वाढवते, ज्यात समुद्राच्या पलंगासारख्या आक्रमक वातावरणात आणि अगदी जास्त देखभाल न करता देखील.

3. डिझायनर, वास्तुविशारद आणि अभियंते यांनी कल्पिलेला कोणताही आकार ॲल्युमिनियम व्यावहारिकपणे घेऊ शकतो. त्याची लवचिकता अनेक औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये त्याच्या वापरासाठी असीम शक्यता देते. त्याचे वजन-प्रतिरोध गुणोत्तर, उल्लेखनीय टिकाऊपणा आणि अपवादात्मक अष्टपैलुत्व या सर्व गोष्टी एकत्रितपणे बांधकाम क्षेत्रात वापरण्यासाठी आतापर्यंतचे सर्वोत्तम साहित्य बनविण्यात मदत करतात.

ॲल्युमिनियम व शेअर मार्केट:
भारताच्या एमसीएक्स (MCX) बाजारात अॅल्युमिनियमचा सध्याचा सरासरी दर सुमारे ₹ ४००-५०० रुपये प्रति किलोग्रॅम आहे.

ॲल्युमिनियमचे विविध दर:
एमसीएक्स फ्युचर्स (MCX Futures): ४००-५०० रुपये प्रति किलोग्रॅम (सध्याचा थेट भाव). स्थानिक बाजार आणि शीटचा भाव (Retail/Sheet): बाजारात अॅल्युमिनियम शीट किंवा प्राथमिक स्वरूपाचा भाव सुमारे ₹२४० ते ₹२५५ प्रति किलोग्रॅम पासून सुरू होतो (क्वालिटीनुसार बदलू शकतो).

आंतरराष्ट्रीय बाजार (LME): आंतरराष्ट्रीय बाजारात अॅल्युमिनियमची किंमत अंदाजे ५००० रुपये प्रति क्विंटल आहे

आपल्या अॅल्युमिनियम बद्दल असणाऱ्या जुन्या आठवणी:
आमच्या आजींच्या काळापासून अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी खूप लोकप्रिय आहेत. इतर क्रॉकरीच्या तुलनेत ते स्वस्त आहे आणि वेगवेगळ्या डिझाइनमध्ये बनवता येतात. यासोबतच ते वापरण्यास, धुण्यास आणि स्वच्छ करण्यास अतिशय सोपे आहे.

तुम्ही तुमच्या घरातील वडिलधाऱ्यांना हे सांगताना ऐकले असेलच की, चांगल्या दर्जाची अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी वापरली तर त्यात शिजवलेले अन्न स्टीलच्या भांड्यांपेक्षा अनेक पटींनी चविष्ट होते. पण यासोबतच अ‍ॅल्युमिनियमशी संबंधित अशीही चर्चा आहे की ते आपल्या आरोग्यासाठी सुरक्षित नाही.
स्टीलची भांडी वापरणारे बरेच लोक मानतात की अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी आपल्या आरोग्यासाठी धोकादायक आहेत. तथापि, शास्त्रज्ञांनी या संदर्भात कोणतेही पुरावे दिलेले नाहीत.

अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांडी वापरण्याशी संबंधित अनेक समज आहेत. हे गैरसमज काय आहेत आणि त्यांच्याशी संबंधित सत्य काय आहे ? अ‍ॅल्युमिनियम फॉइलमध्ये अन्न पॅक केल्याने तुमच्या आरोग्याला हानी पोहोचू शकते.

गैरसमज 1: अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये खाणे आरोग्यासाठी हानिकारक आहे.
सत्य : यात अजिबात तथ्य नाही. आमच्या आजी वर्षानुवर्षे अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न शिजवून खातात आणि बघितले तर त्यांना कोणताही आजार झालेला नाही. अमेरिकेच्या रोग नियंत्रण आणि प्रतिबंध संस्थेच्या मते, अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न शिजवणे आणि खाणे अत्यंत सुरक्षित आहे.

 

गैरसमज 2: अन्न अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये ठेवता येत नाही वस्तुस्थिती : असे मानले जाते की आपण अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न शिजवू शकता. परंतु, ते बऱ्याच काळासाठी साठवले जाऊ शकत नाही. यात एकतर तथ्य नाही. जरी असे निश्चितपणे सांगितले जाते की रेफ्रिजरेटरमध्ये अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न ठेवू नये. कारण ते त्याची चव खराब करू शकते. अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न शिजवल्यानंतर बहुतेक लोकांना ते काचेच्या किंवा सिरॅमिक भांड्यांमध्ये ठेवायला आवडते. मात्र, अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये काही काळ अन्न साठवून ठेवणेही आरोग्यासाठी हानिकारक नाही.

गैरसमज 3 : ते गंजते सत्य : गंजणे ही लोहामध्ये आढळणारी ऑक्सिडेटिव्ह प्रक्रिया आहे. ज्यामध्ये वातावरणाच्या संपर्कात आल्यानंतर लोखंडाच्या वरच्या पृष्ठभागावर गंज होतो. अ‍ॅल्युमिनिअममध्ये लोह नसल्यामुळे त्याला गंज लागत नाही. अ‍ॅल्युमिनियमचा योग्य वापर न केल्यास त्याचा वरचा पृष्ठभाग खडबडीत होतो. पण त्यावर गंज येत नाही, असे आढळून आले आहे. अ‍ॅल्युमिनियम हा पूर्णपणे गंज-मुक्त धातू मानला जातो.

गैरसमज 4 : अ‍ॅल्युमिनियमच्या सेवनामुळे कर्करोग आणि अल्झायमर रोग होतो सत्य : याबद्दल बरेच संशोधन केले गेले आहे आणि त्याचे परिणाम हा गैरसमज दूर करणार आहेत. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशननुसार, अ‍ॅल्युमिनियमची भांडी, फॉइल किंवा किचनमध्ये त्यांचा वापर यामुळे कोणत्याही आजाराशी संबंध आढळला नाही.

 

 

गैरसमज 5 : आपल्या शरीरासाठी अ‍ॅल्युमिनियमचा एकमेव स्त्रोत म्हणजे स्वयंपाकाची भांडी वस्तुस्थिती : आपण दररोज सरासरी 10 मिलीग्राम अ‍ॅल्युमिनियम वापरतो. यातील ९५% आपल्याला आपल्या अन्नातून मिळतात. हिरव्या पालेभाज्या इत्यादी अनेक खाद्यपदार्थांमध्ये अ‍ॅल्युमिनियम आढळते. उर्वरित 4 ते 5% आम्ही फॉइल आणि भांडीद्वारे मिळवतो. जेव्हा आपण अ‍ॅल्युमिनियमच्या भांड्यांमध्ये अन्न शिजवतो तेव्हा काही रक्कम अन्नपदार्थातही जाते.

संदर्भ:
अ‍ॅल्युमिनिअम विकिपेडिया
शुभदा वक्टे. कुतूहल : मौल्यवान अ‍ॅल्युमिनिअम!. Loksatta (Marathi भाषेत). 14-03-2018
iDiva Marathi प्रज्ञा घोगळे-निकम
Specialty: Health & Fitness
गुगलवरील बरेच लेख
सर्व फोटो गुगल च्या सौजन्याने

डॉ. दिलीप केशव कुलकर्णी
मोबा: ९८८१२०४९०४
१९.०९.२०२६